Dzieje kościelnych majątków
Krzysztof Skubiszewski, nuncjusz Jozef Kowalczyk - podpisanie konkordatu - konferencja prasowa Warszawa, URM, 28 lipca 1993 r. / fot. Sławomir Kamiński / AG
Parcelację dóbr obszarniczych, w tym kościelnych, zakładał dekret PKWN z 6 września 1944 r. o reformie rolnej. W odróżnieniu jednak od majątków świeckich, z przyczyn polityczno-propagandowych, ziemie należące do Kościoła zostały przejęte w późniejszym terminie i na podstawie oddzielnej ustawy, wydanej 20 marca 1950 r. Na jej podstawie dokonano przejęcia gruntów kościelnych, z wyłączeniem gospodarstw rolnych określonej wielkości, przeznaczonych na potrzeby zaopatrzenia własnego parafii, budynków służących celom kultu religijnego oraz mieszkalnym (plebanie, klasztory itp.). Łącznie przejęto ok. 155 tys. hektarów ziem, natomiast ok. 30 tys. hektarów. pozostało w rękach Kościoła (dokładne dane nie są znane, gdyż nigdy nie przeprowadzono pełnej inwentaryzacji przejętych nieruchomości). Ponadto, pewna liczba nieruchomości została trafiła w ręce państwowe m.in. w drodze wywłaszczenia, w trybie egzekucji zaległości podatkowych, a także bez właściwego tytułu prawnego, z naruszeniem obowiązującego w PRL prawa. Ta sama ustawa powołała też Fundusz Kościelny, finansujący m.in. konserwację i odbudowę miejsc kultu religijnego, dotowanie związków wyznaniowych oraz częściowe zabezpieczenie osób duchownych w zakresie ubezpieczenia chorobowego i zaopatrzenia emerytalnego.
Przemiany ustrojowe, do których doszło w Polsce od 1989 r. miały duży wpływ na sytuację prawną i materialną Kościoła. W roku 1991, uchwałą Rady Ministrów rozszerzono zakres działalności Funduszu Kościelnego, m.in. o wspomaganie kościelnej działalności charytatywnej i oświatowo-wychowawczej. Rok 1993 przyniósł podpisanie (ratyfikowanego w 1998 r.) Konkordatu między Polską a Stolicą Apostolską, na mocy którego państwo dotuje m.in. Papieską Akademię Teologiczną i Katolicki Uniwersytet Lubelski.
Jeszcze wcześniej, bo już w 1989 r. powstała budząca największe chyba kontrowersje Komisja Majątkowa. Jej celem było rozpatrywanie spraw zwrotu lub przyznania rekompensaty za majątek odebrany w okresie PRL z naruszeniem ówcześnie obowiązującego prawa. Dla ścisłości, powstało pięć osobnych komisji dla różnych związków wyznaniowych, jednak jedynie działalność komisji ds. Kościoła katolickiego budzi poważne emocje.
Dokładne omówienie kontrowersji związanych z Komisją Majątkową wykraczałoby dalece poza ramy - tak tematyczne jak i objętościowe - tego artykułu. Wspomnieć jedynie należy, że zastrzeżenia budziły takie kwestie jak np. brak możliwości odwołania się od jej orzeczeń czy zaniżanie wycen przekazywanych Kościołowi gruntów (do 2008 r. strona kościelna wybierała nieruchomości, które chciałaby otrzymać jako rekompensatę i sama przedstawiała ich wycenę, częstokroć mocno zaniżoną, a następnie sprzedawała ją na wolnym rynku z dużym zyskiem). Zanim została zlikwidowana w atmosferze skandalu w lutym 2011 r. Komisja Majątkowa przekazała Kościołowi nieruchomości warte ok. 5 miliardów złotych oraz odszkodowania w wysokości dalszych 143 milionów złotych. Według niepełnych danych szacuje się, że obecnie w rękach kościelnych znajduje się nawet ok. 160 tysięcy hektarów ziemi a łączna wartość zwróconych lub zrekompensowanych przez państwo nieruchomości może przekraczać znacznie wartość ziem odebranych w okresie PRL.