Stanisław August Poniatowski

Stanisław August Poniatowski jako polityk

Po śmierci Augusta III Sasa w 1763 r. nowym i jak się miało okazać, ostatnim władcą Rzeczpospolitej Obojga Narodów został Stanisław Poniatowski, który przyjął imiona Stanisław August.

W ten sposób Rzeczpospolita otrzymała monarchę wykształconego, obdarzonego inteligencją oraz zmysłem artystycznym. Okres jego panowania potwierdził również, iż był to monarcha nie rezygnujący z działań w najtrudniejszych warunkach politycznych.

Stanisław August Poniatowski, stał się królem konsekwentnie realizującym założoną linię polityczną. W praktycznym działaniu zmuszało go to nieustannie do elastyczności działania oraz zawierania szeregu kompromisów.

W chwili śmierci Augusta III Sasa, sytuacja międzynarodowa Rzeczpospolitej uległa zasadniczej zmianie. W efekcie zakończenia wojny siedmioletniej, rozpadowi uległ sojusz rosyjsko - austriacki, który dotychczas określał położenie Rzeczpospolitej i sprzyjał unii polsko - saskiej. Po wojnie zacieśniły się z kolei związki prusko - rosyjskie. Po śmierci Augusta III, Rosja, zdecydowała się na zmianę dotychczasowej polityki wobec Rzeczpospolitej. Do tej pory działała w celu utrzymania jej zasadniczej neutralności i bezwładności. Jednak teraz palny dworu w Petersburgu, zmierzały przekształcić państwo polskie w kraj wasalny.

Trzeba podkreślić, iż zasadniczym celem polityki rosyjskiej, stała się ekspansja w kierunku Morza Czarnego, co wiązało się z koniecznością wojny z Turcją. Ważna była nie tylko armia ale i terytorium, z którego można było by zaatakować tereny Mołdawii. W ten sposób głównym celem polityki rosyjskiej stało się wybranie odpowiedniego króla w Rzeczpospolitej i określone uporządkowanie kraju poprzez takie reformy jak np. zachowanie zasady liberum veto czy elekcyjność tronu. Wybór Stanisława Poniatowskiego zdawał się być najlepszym wyjściem dla imperatorowej Rosji Katarzyny II, dążącej jednocześnie do rozbicia dotychczasowej polsko - saskiej unii.

Trzonem polityki Stanisława Augusta stała się współpraca z Rosją. Jednak dysproporcja siły partnerów król - imperatorowa, w szybkim czasie doprowadziła go do uzależnienia od Katarzyny II. Mimo to, starał się wszelkimi sposobami zachować samodzielność w polityce wewnętrznej, natomiast związek z Rosją, starał się uczynić jak najbliższy sojuszowi.

W oczach Stanisława Augusta, opieka Rosji miała przynieść spełnienie dwóch ważnych zadań tj. umożliwić przeprowadzenie niezbędnych reform ustroju oraz na trwałe poskromić oligarchów magnackich. Z kolei na polu stosunków zewnętrznych protektorat Rosji miał na celu osłonę przed najważniejszym zagrożeniem - Królestwem Prus.

Ponadto przekonany o racji sojuszu z Rosją, Stanisław August popełnił jednak zasadniczy błąd już u progu jego realizacji. Utwierdzony w przekonaniu o poparciu Katarzyny II, usiłował uzależnić przymierze z Rosją od jej zgody na dokonanie wewnętrznych reform w Rzeczpospolitej. Tymczasem stosunek oraz poparcie dworu w Petersburgu do Stanisława Augusta nie było ani pełnie ani bezwarunkowe. Dość szybko imperatorowa Rosji zauważyła coraz większą samodzielność polityki króla, co nie było jej na rękę. Dała temu wyraz w 1766 r. podczas zwołanego w Warszawie sejmu.

W okresie pomiędzy I rozbiorem Rzeczpospolitej w 1772 r. a kadencją Sejmu Czteroletniego (1788 - 1792) nastąpiło w kraju wyraźne uspokojenie polityczne. Było ono możliwe dzięki pojednaniu między królem Stanisławem Augustem Poniatowskim i częścią członków konfederacji barskiej. Ponadto część ówczesnego"oświeconego" szlacheckiego społeczeństwa zrozumiała, iż droga do suwerennego i silnego państwa wiedzie drogą reform ustroju, administracji, gospodarki oraz oświaty.

W polityce monarchy po sejmie rozbiorowym (1773 r.) można dopatrzeć się cech oświeconego monarchizmu. Charakteryzował się on min. modernizacją instytucji, intensywnej działalności na polu oświaty i nauki oraz zasadniczego ograniczenia roli magnackiej oligarchii.

Z kolei pod względem wyznaczonych celów, monarchizm ten był zbliżony do absolutyzmu oświeceniowego. Oczywiście faktem jest, iż Stanisław August nie miał rzecz jasna porównywalnego z absolutnymi monarchami zakresu władzy. Zbieżność dwóch programów politycznych dotyczyła przede wszystkim stosunków między Państwem i Kościołem. Planom podporządkowania Kościoła sprzyjał min. prymas Gabriel Podoski. Jednak ten projekt upadł ze względu na sprzeciw Katarzyny II. Identyczne tendencje pojawiły się również w przygotowanym z inicjatywy króla, projekcie kodeksu prawnego, według którego bulle papieskie miały zostać poddane kontroli rządu, zakony miały zostać podporządkowane władzy polskich biskupów. Projekt ten utrzymany w tonie umiarkowanego józefinizmu spotkał się w tym wypadku z gwałtownym sprzeciwem szlachecko - klerykalnej opozycji.

Fakt I rozbioru Rzeczpospolitej w 1772 r. i jego konsekwencje w postaci stałego ograniczania suwerenności kraju nie powstrzymały stałego rozwoju gospodarczego. Zauważony pod koniec panowania Augusta III Sasa, i początkowo słabo widoczny nabrał tempa dopiero w drugiej fazie panowania Stanisława Augusta.

Podejmowane decyzje, które stanowiły fundament rozwoju gospodarczego wychodziły zarówno od osoby króla jak i oświeconych magnatów. Charakteryzowały się one min. ustaleniu urzędowych miar i wag, uruchomieniu w stolicy mennicy, czy zniesieniu prywatnych ceł wewnętrznych. Stanowiły one zarówno prawne jak i faktyczne warunki dla swobody i bezpieczeństwa handlu wewnętrznego państwa.

W pierwszym okresie swoich rządów, Stanisław August stał się inicjatorem założenia szeregu manufaktur, które jednak nie wytrzymały konkurencji lepszych a zarazem tańszych towarów z zagranicy. Natomiast znaczny sukces odniosła inicjatywa prymasa Michała Poniatowskiego, który powołał do życia towarzystwo akcyjne - Społeczeństwo Fabryki Krajowej Płóciennej. Początek działalności tego typu instytucji stało się sygnałem tworzenia się na ziemiach polskich tzw. rynku kapitałowego. W dobie panowania Stanisława Augusta, powstają instytucje udzielające kredytów oraz nadzorujące obrót kapitałowy. Wówczas w Warszawie działa siedem banków. W ten sposób powiększający się stopniowo obieg papierów wartościowych ułatwiał tym samym sam rozwój gospodarczy Rzeczpospolitej.

W dobie stanisławowskiej zmieniły zasadniczo swój kształt szlaki handlu polskiego. Zawarty w 1775 r. traktat handlowy polsko - pruski spowodował wyraźne zmiany w dotychczasowym eksporcie zbóż drogą wodna do Gdańska. Ich zbyt spadł blisko dwukrotnie czego nie rekompensował eksport towarów przez Królewiec czy Elbląg.

Jest niezwykle trudno ocenić polityczne postępowanie Stanisława Augusta Poniatowskiego, ponieważ przyszło mu działać w niezwykle trudnych warunkach, które nie dawały mu większego pola manewru.

Pod naciskiem politycznych nastrojów w kraju przeprowadzał dwukrotnie zbyt daleko idące reformy, które napotykały zarówno ostry sprzeciw dworu w Petersburgu, co w rezultacie kończyło się ich wycofaniem. Wówczas jako polityk, Stanisław August, starał się ratować co tylko się dało.

Stanisław August jako mecenas

Jeżeli ocena działalności politycznej Stanisława Augusta, nadal budzi liczne kontrowersje i historyczne spory, to działalność króla w dziedzinie nauki i kultury nie nastręcza żadnych wątpliwości.