Stefan Batory

Stefan Batory - urodził się 23 września 1533 roku na zamku rodowym Batorych w Somlyó z małżeństwa Stefana VI Batorego i Anny Katarzyny Thelegdi, książę siedmiogrodzki od 1571 roku, król Polski i wielki książę litewski od 1576 roku, zmarł 12 grudnia 1586 roku w Grodnie.

Dzieciństwo i młodość Stefana Batorego

Stefan Batory był najmłodszym dzieckiem w rodzinie. Miał siostry Annę, Zofię i Elżbietę oraz braci Andrzeja i Krzysztofa. Najbliżej związany był z Krzysztofem, jedynie 3 lata młodszym bratem. Pozostałe rodzeństwo, znacznie starsze, nie odegrało zbyt istotnej roli w życiu Stefana.

Ojciec, Stefan VI, zmarł zaledwie rok po urodzeniu chłopca. Pomimo to, wychowanie przyszłego monarchy było bardzo staranne. Początkowo bardzo ważną rolę odegrała matka. Młody Stefan wcześnie zaczął naukę żołnierskiego rzemiosła. Już jako piętnastoletni wyrostek odbywał służbę wojskową i uczestniczył w potyczkach. 22 października 1549 roku w Mantui, w imieniu cesarza Ferdynanda I Habsburga, wziął udział w zaślubinach jego córki Katarzyny z Franciszkiem II Gonzagą. Będąc wówczas w Italii nauczył się włoskiego i odbył kilkumiesięczne studia na Uniwersytecie w Padwie.

Udział w polityce, mianowanie na księcia Siedmiogrodu

Stefan Batory od 1557 roku był dowódcą zamku Szatmar, położonego w dobrach rodzinnych Batorych. W 1559 roku został komendantem twierdzy Waradyn. W perspektywie rychłego najazdu Turków na Węgry, Batory związał się z obozem wspierającym Zápolyów. W 1563 roku wyruszył do Wiednia na czele pokojowego poselstwa, zakończyło się ono niepowodzeniem. Wstępne porozumienie z cesarzem Maksymilianem II Habsburgiem zostało zawarte dopiero w 1565 w Satmarze. Jednak, na skutek zmiany polityki zagranicznej Zápolyi i kolejnej groźby najazdu Turków, Batory został uwięziony i internowany przez Maksymiliana. Wolność odzyskał dopiero w roku 1567 i wrócił na Węgry.

25 maja 1571 roku, dzięki poparciu sułtana tureckiego Selima II, Stefan Batory został wybrany przez sejm szlachty i magnaterii siedmiogrodzkiej księciem Siedmiogrodu. Nadal trwał konflikt z Habsburgami. W 1573 roku Batory odzyskał twierdze obsadzone przez wojska Bekiesza, a w roku 1575 pokonał wojska habsburskie w bitwie pod Kerel szentpál.

Wolna elekcja, Stefan Batory - królem Polski

W drugiej wolnej elekcji w Polsce Stefan Batory pojawił się jako jeden z kandydatów do tronu. Cechowała go wówczas ogólna wysoka kultura humanistyczna. Znał języki, którymi posługiwała się ówczesna polityczna i kulturalna elita europejska (łacina, włoski, niemiecki). Posiadał także dobrą znajomość teoretyczną i praktyczną sztuki wojennej.

Podczas obradowania szlachty na oplu elekcyjnym, prymas Uchański wraz z senatorami, pod naciskiem nuncjusza apostolskiego Wincentego Laureo, obwołali królem Polski cesarza Maksymiliana II Habsburga. Stało się to 12 grudnia 1575 roku. Na wieść o tym wydarzeniu szlachta wzburzyła się. Nie uznano nowego władcy. Żądano "Piasta" na króla Polski i wówczas wybrano na ten urząd córkę Zygmunta I Starego, królewną Annę Jagiellonkę (1523-1596). Do pomocy jej, jako męża i króla, wybrano Stefana Batorego.

Aby cały stan szlachecki mógł potwierdzić wybór dokonany przez delegatów, zadecydowano o zwołaniu pospolitego ruszenia na dzień 18 styczeń 1576 roku w Jędrzejowie. Stefan Batory pisemnie wyraził zgodę na mianowanie go królem, ale przed wyruszeniem do Polski musiał uporządkować sprawy na Węgrzech, toteż kontaktował się z Polakami jedynie listownie.

Po przybyciu na Węgry oficjalnego poselstwa polskiego, 16 lutego 1576 książę Siedmiogrodu zaprzysiągł w Meggeszu pacta conventa. Przyszły król zobowiązywał się w nich m.in. odebrać ziemie zagrabione Rzeczypospolitej przez Rosję, wzmocnić obronność granic państwa, utrzymać pokojowe stosunki z Turcją. Zakwestionował jedynie jeden punkt dotyczący spraw wojskowych.

Koronacja Stefana Batorego

Przyjazd Stefana Batorego do Polski nieznacznie się opóźnił. Stronnicy przyszłego króla, dla bezpieczeństwa, zajęli Kraków - miasto sprzyjające Habsburgom, w którym miała się odbyć koronacja. 16 marca 1576 roku Batory przekroczył rzekę Prut i wjechał na terytorium państwa polskiego. W drugi dzień świąt Wielkanocy, 23 kwietnia 1576 roku, Stefan Batory wkroczył do stolicy. Samemu Węgrowi, jaki i jego zwolennikom, zależało na pokazaniu potęgi i siły nowego władcy. I faktycznie wywarł on na społeczeństwie duże wrażenie ze względu na wygląd zewnętrzny i prawdziwie królewski sposób bycia. Był on wysoki, niezbyt tęgi. Miał śniadą twarz o ostrych rysach, wydatny nos, lekko wystające kości policzkowe, dobrze zaznaczone brwi, niskie czoło i lekko przerzedzone włosy. Ciemne oczy bystro patrzyły na nowe otoczenie. Miał także sumiaste wąsy i brodę. Imponował ludziom swoją postacią.

1 maja 1576 roku odbył się akt koronacji Stefana Batorego i poślubionej mu Anny Jagiellonki. Obrzędy były pełne przepychu i dostojności, zapadły na długo w pamięci uczestników, a także zostały skrupulatnie zapisane we współczesnym im annałach. Dla Polski było to wydarzenie kończące prawie półtoraroczny okres bezkrólewia, jaki nastał po ucieczce króla Henryka Walezego do Francji.

Początek rządów nowego króla

Pierwsze miesiące po objęciu rządów poświęcił na porządkowanie podstawowych spraw związanych z przejmowaniem władzy. Uśmierzył niezadowolonych, zneutralizował przeciwników, przejął kontrolę nad aparatem administracyjnym. Stefan Batory znalazł także człowieka, który stał się dla niego nieocenionym sojusznikiem - był nim Jan Zamoyski. Zwierzchność Batorego uznały Litwa i Prusy, a książę pruski Albrecht Fryderyk Hohenzollern złożył przysięgę wierności poprzez swoich wysłanników.

Gdańsk odmówił złożenia hołdu Batoremu, co wywołało konflikt miasta z królem. 20 września 1576 roku Stefan Batory wezwał Gdańsk przed sąd królewski, stawiając mu zarzuty obrazy majestatu, nieposłuszeństwa i buntu. 24 września ogłosił banicję. Król początkowo starał się pokojowo rozwiązać problem. Ciągły upór Gdańska i niechęć do ustępstw sprawiły, że Batory zmienił taktykę. Uwięziono posłów z Gdańska, skonfiskowano towary gdańskie na obszarze całej Rzeczypospolitej. Król rozwinął szeroką kampanię propagandową przeciwko miastu. Powołano straż morska, by zablokować miasto od strony morza. Rozegrano kilka potyczek zbrojnych. Rosnące zagrożenie ze strony Rosji zmusiło Batorego do zaniechania dalszej wojny z Gdańskiem. W 1577 roku zawarto kompromis, w którym Gdańszczanie uznali zależność od króla polskiego i zgodzili się na płacenie wysokiej kontrybucji (pieniądze były potrzebne na wojnę z Rosją). W zamian król zniósł statuty Karnkowskiego wydane w 1570 roku, które ściśle podporządkowywały Gdańsk Rzeczypospolitej. Konflikt z Gdańskiem odegrał istotną rolę w kontekście przyszłych poczynani króla w sferze wojskowej, wskazał bowiem niedociągnięcia struktury militarnej Rzeczypospolitej.

Wojna z Rosją

W 1579 roku Stefan Batory rozpoczął wojnę z Rosją o odebranie Inflant (zagarniętych przez Rosję w 1578 roku) i utraconej jeszcze 1563 roku ziemi połockiej. Przeprowadzono trzy zwycięskie kampanie na terytorium państwa rosyjskiego.