Humanizm

Humanizm to renesansowy prąd umysłowy, uznający człowieka za główny punkt odniesienia, a zatem - antropocentryczny, w kontraście do średniowiecznego teocentryzmu. Podstawowym założeniem humanizmu była wiara w to, że kultura antyku zawiera idealne wzorce osobowe i modele życia ludzkiego, których naśladowanie prowadzi do pełnego rozwoju człowieczeństwa.

Geneza humanizmu

Teocentryczna wizja świata przeżywała swój kryzys po epidemii dżumy, która w połowie XIV wieku z Bliskiego Wschodu i północnych wybrzeży Afryki dotarła na Sycylię, ogarnęła niemal całą Europę i zdziesiątkowała jej mieszkańców. Pozostali przy życiu chcieli się nim cieszyć. Pisał o tym autor " Dekamerona" Giovanniego Boccaccio. Europejczycy, w poszukiwaniu uzasadnienia dla zmiany stylu życia, odejścia od średniowiecznej negacji tego, co cielesne, zwrócili się ku filozofii antyku. Afirmacja cierpienia w oczekiwaniu na Królestwo Niebieskie miała powrócić dopiero w epoce baroku.

Renesans narodził się w czternastowiecznej Italii, gdzie po wygaśnięciu dżumy dokonywały się znaczące zmiany w kulturze i gospodarce. Włoskie społeczeństwo w owym czasie odchodziło stopniowo od feudalizmu, na znaczeniu zyskiwały miasta i mieszczaństwo, a podział kraju na wiele suwerennych państewek sprzyjał konkurencji gospodarczej, a potem również kulturalnej. Silna instytucja mecenatu na włoskich dworach książęcych umożliwiała nie tylko tworzenie lokalnych zbiorów dzieł sztuki czy kompletowanie księgozbiorów, ale również stwarzała warunki dla rozległych studiów w dziedzinach dotąd pomijanych przez uniwersytety.

Cechy humanizmu

Renesans postulował nowe odczytanie starożytności, czytanie dzieł starożytnych twórców bez średniowiecznych naleciałości, studiowanie greki, łaciny, języka hebrajskiego, by w czystej formie mieć kontakt ze słowami klasyków. Humaniści zaś z dorobku starożytności najwyżej cenili dzieła traktujące o człowieku jako jednostce. W kontraście do średniowiecznego postrzegania ludzi jako zbiorowości, humaniści wysoko cenili indywidualizm i poznanie własnej, ludzkiej natury. Dewizą humanistów było stwierdzenie Terencjusza: "Człowiekiem jestem i nic co ludzkie nie jest mi obce". Samopoznanie oraz rozwój osobisty miały dokonywać się poprzez poznawanie dzieł klasyków, naukę rzymskiej retoryki, zgłębianie dzieł greckich, rzymskich, nowe odczytanie pism klasycznych filozofów. Również chrześcijańskie teksty religijne, przede wszystkim Biblię, starano się poznawać w językach oryginalnych, zwłaszcza hebrajskim i greckim.

Humanizm kładł duży nacisk na znajomość języków klasycznych, lecz równocześnie języki lokalne (początkowo włoski, potem, wraz z rozprzestrzenianiem się w Europie idei renesansowych, także inne języki narodowe) zyskiwały na znaczeniu. W językach narodowych tworzyli tacy twórcy renesansowi, jak Giovanni Boccaccio, Francesco Petrarca, Francois Rabelais, Michel de Montaigne, a w Polsce m. in. Jan Kochanowski, Mikołaj Rej.

Filozofia humanizmu, model człowieka renesansowego

W opozycji do wysoko cenionego w średniowieczu Arystotelesa, renesansowy humanizm czerpał przede wszystkim z filozofii Platona oraz Plotyna, łącząc w eklektyczną całość ich poglądy z elementami filozofii chrześcijańskiej. W roku 1459 doszło do założenia we Florencji Akademii Platońskiej.

Marsilio Ficino i Giovanni Pico della Mirandola, dwaj najwybitniejsi neoplatońscy filozofowie renesansu, głosili antropocentryczne tezy o doskonałości człowieka jako wytworu Boga oraz postrzegali ludzki umysł jako źródło wszelkiej wiedzy. W innych dziedzinach, takich jak poetyka, ,platonizm ustępował miejsca arystotelizmowi.

Humanizm rozwijał się także w Niderlandach, gdzie Erazm z Rotterdamu badał powiązania między filozofia chrześcijańską a starożytnym humanizmem oraz głosił potrzebę tolerancji religijnej. Wywarł on wielki wpływ na Brytyjczyku, Thomasie More, autorze "Utopii", wedle którego celem człowieka jest szczęśliwe życie tu i teraz, w kraju zbudowanym w oparciu o tolerancję. Thomas More postulował zniesienie własności prywatnej.

Cechą humanizmu był egalitaryzm: humaniści postulowali powszechny dostęp do edukacji niezależny od stanu majątkowego czy pochodzenia, zaś literatura tworzona w językach narodowych i upowszechniana dzięki wynalazkowi druku nie była już, jak w średniowieczu, przeznaczona jedynie dla elit intelektualnych. Jednocześnie humanistyczny model człowieka renesansu, reprezentowany i uosabiany przez Leonarda da Vinci, kładł ogromny nacisk na wiedzę, wykształcenie i rozwijanie talentów we wszelkich możliwych dziedzinach, od poezji i malarstwa przez anatomię, medycynę i matematykę po filozofię. Typowym człowiekiem renesansu był w Polsce Mikołaj Kopernik, którego zainteresowania obejmowały ekonomię, nauki ścisłe (przede wszystkim astronomię - zasłynął jako twórca teorii heliocentrycznej oraz konstruktor instrumentów astronomicznych wzorowanych na tych stosowanych w starożytności), a także poezję, prawo i medycynę.