Merkantylizm

Merkantylizm jest doktryną ekonomiczną charakterystyczną dla wczesnej epoki nowożytnej i kształtowania się imperiów kolonialnych w XVII i XVIII wieku. Pojęcie zostało wprowadzone przez Jeana Baptiste'a Colberta i spopularyzowane głównie przez krytyków merkantylizmu, przedstawicieli klasycznych teorii ekonomicznych, w tym Adama Smitha.

W średniowieczu powszechne było mniemanie, że źródłem bogactwa jest posiadanie kruszcu. Złoto i wyroby z metali szlachetnych, regalia, ale też relikwie świętych były wyznacznikami władzy i potęgi i przesądzały o statusie danego władcy. Za wyznacznik rozwoju uważano tym samym skuteczne wojny i najazdy gwarantujące łupy. Paradygmatem epoki średniowiecza było pierwszeństwo symboliki nad rzeczywistą wartością rzeczy, co wyrastało z przekonań religijnych i feudalnej, piramidalnej organizacji społeczeństwa średniowiecznego chrześcijaństwa.

Paradygmat zaczął ulegać zmianie wraz z postępującym rozwojem handlu i myśli społecznej w epoce odrodzenia. Odkrycia geograficzne, reformacja promująca zachowania przedsiębiorcze przyczyniły się do określenia nowych pojęć i przekonań ekonomicznych.

Założenia merkantylizmu

Podstawowym założeniem merkantylizmu jest teza, że państwa są w stanie nieustannej konkurencji. Głównym pojęciem wprowadzonym do ekonomii przez merkantylizm jest bilans handlowy - tylko korzystny bilans handlowy - niewielki import i dynamiczny eksport, zapewniać mogą, wedle merkantylizmu, bogactwo kraju. Wzrost bogactwa jednego państwa - przejawiającego się poprzez posiadanie kruszcu wyznaczającego wartość waluty, może nastąpić tylko kosztem innych uczestników rynku. Merkantylizm nie dopuszczał, jak klasyczna teoria ekonomii, że handel może stanowić korzyść dla obydwu uczestników wymiany. Merkantylizm zakładał, że handel międzynarodowy można opisać poprzez zamknięty, z góry wyznaczony zbiór, a jedynym procesem na rynku jest to, ile z tego zbioru zgarnie dla siebie dane państwo. W związku z tym źródłem bogactwa państwa może być tylko eksport wyrobów gotowych. Merkantylizm nie dopuszczał eksportu półproduktów, ponieważ dodatkową wartość stanowiła obróbka surowca we własnym kraju. Merkantylizm jako niekorzystne traktował też importowanie surowców, które, w miarę możliwości, należy pozyskiwać we własnym zakresie. Jeśli dany surowiec nie występuje w kraju, należy pozyskać kolonie, gdzie jest on powszechnie dostępny.

Skutki merkantylizmu

Merkantylizm w praktyce najpełniej był realizowany w XVII i XVIII wiecznych monarchiach absolutnych oraz w Anglii (Wielkiej Brytanii) i w Niderlandach. Postawa merkantylistyczna kazała państwom rozwijać zamorskie kolonie jako obszar do pozyskiwania surowców i kruszcu. Przykładowo Anglia sprowadzała drewno z własnej kolonii - Kanady, choć na rynku było dostępne o wiele tańsze drewno skandynawskie. Merkantylizm przyczyniał się też do zastępowania pracy nakładczej i chałupniczej pracą w manufakturach, a następnie pracą przemysłową. Skoro uważano, że eksport półproduktów jest nieekonomiczny, istniała konieczność pełnej obróbki na miejscu, a co za tym idzie - rozwoju infrastruktury. Merkantylizm wprowadził cła zewnętrzne - dla kontroli handlu zagranicznego i przyczynił się do zniesienia ograniczeń w handlu wewnętrznym, co było charakterystyczne dla państw feudalnych w średniowieczu (myta i cła w każdym mieście).

Państwa w XVII i XVIII wieku prowadziły aktywną politykę gospodarczą zgodną z założeniami merkantylizmu. Dotyczyło to przede wszystkim Niderlandów i Anglii, ale też Hiszpanii, Francji, Prus, Rosji. Charakterystyczną cechą ery merkantylizmu była specjalizacja na produkcję przemysłową w Europie Zachodniej i rolno-spożywczą w Europie Wschodniej.

Polityka merkantylistyczna państwa doprowadzała do zaburzeń cen - przykładowo w Niderlandach wyroby przemysłowe i luksusowe były powszechnie dostępne, a żywność droga.

W Anglii przedmiotem eksportu i zamożności kraju było sukno - jego produkcji podporządkowana była znaczna cześć stosunków społecznych. Historia produkcji angielskiego sukna odpowiada historii początków rewolucji przemysłowej - od grodzenia pastwisk i wyznaczenia podziału stad owiec, poprzez rozwój pracy chałupniczej, wreszcie rozwój manufaktur i umaszynowienie produkcji. Anglia oprócz ceł wprowadziła także Akty Nawigacyjne, gwarantujące flocie angielskiej monopol w obsłudze handlu Wysp Brytyjskich.

Dla Rzeczpospolitej Obojga Narodów przedmiotem eksportu było zboże, produkowane w wielkich latyfundiach w posiadaniu magnaterii i szlachty, w których pracowali chłopi pańszczyźniani. Eksport zboża poprzez port w Gdańsku był gwarantem zamożności polskiej i litewskiej magnaterii i jednym z czynników utrwalających ustrój złotej wolności szlacheckiej. Szlachta żyła w przekonaniu, że strzeże spichlerza Europy, co miało stanowić o wyjątkowości tego stanu. Dominacja produkcji i eksportu zboża hamowały rozwój innych, konkurencyjnych dziedzin gospodarki - w interesie magnaterii było zatrzymywanie chłopów na wsiach i pozostawienie pańszczyzny, co blokowało rozwój miast. Rolniczy charakter polsko-litewskiej gospodarki wyznaczał kierunek ekspansji państwa - na słabiej zagospodarowany wschód, gdzie możliwe było tworzenie nowych latyfundiów. To też sprawiło, że Rzeczpospolita nigdy nie stała się państwem kolonialnym. Ostatecznie zboże polsko-litewskie przegrało ze zbożem rosyjskim, tańszym, co było jedną z przyczyn kryzysu I Rzeczpospolitej.

Polityczne skutki merkantylizmu

Merkantylizm w wieku XVII i XVIII przyczynił się do wzrostu konfliktów między mocarstwami Europy. Wraz z założeniami pokoju westfalskiego, wyznaczającego zasadę równowagi sił, był czynnikiem wyznaczającym kształt stosunków międzynarodowych. Konflikty na tle ekonomicznym wybuchały przede wszystkim w koloniach - zamorskie posiadłości kolonialne przesądzały o bogactwie państwa. Merkantylna polityka Wielkiej Brytanii była też jedną z zasadniczych przyczyn wybuchu Rewolucji Amerykańskiej. Brytyjskie kolonie w Ameryce ponosiły wymierne szkody z powodu ceł narzucanych przez Londyn, ceł, które hamowały rozwój przyszłych Stanów Zjednoczonych. Co więcej, rewolucjoniści w Ameryce byli już pod wpływem klasycznych teorii ekonomii, które zdecydowanie zmieniały gospodarcze paradygmaty.

Krytyka i dziedzictwo merkantylizmu

Merkantylizm został obalony poprzez klasyczną teorię ekonomii opracowaną i spopularyzowaną głównie przez Adama Smitha. Nowa, oświeceniowa, liberalna teoria ekonomii zakładała, że wymiana handlowa może i powinna być korzystna dla obu stron. Wartością jest sam rynek i jego samoistne mechanizmy regulujące, a cła, kluczowe dla merkantylizmu, są czynnikiem wypaczającym rynek. Liberalizm obalał też wszelkie symboliczne znaczenia nadawane złotu i kruszcom traktując je i pieniądz jako towar jak każdy inny.

Niektóre założenia merkantylizmu zostały jednak zachowane i do dziś obecne są w teoriach ekonomicznych. Teoria interwencjonizmu państwowego Johna Maynarda Keynsa, wyłożona w dobie kryzysu gospodarczego lat trzydziestych XX wieku przywracała znaczenie ceł i ograniczeń w handlu, ale także symbolicznego znaczenia kruszcu i pieniądza. Klasyczne i współczesne teorie ekonomii marksistowskiej uważają, że nadal istnieje podział świata dwie strefy: mocarstw, gdzie wytwarzane są dobra gotowe i kolonii będących źródłem surowców dla mocarstw, a to jest źródłem nierówności gospodarczych i społecznych na skalę globalną. Politykę merkantylną w XX wieku prowadziły państwa Ameryki Łacińskiej zmagające się z dominacją gospodarczą Stanów Zjednoczonych na zachodniej półkuli. Najdłużej, bo aż do drugiej połowy XX wieku, elementy polityki merkantylistycznej stosowała Japonia. Wynikało to przede wszystkim z wyjątkowości cech ekonomicznych tego wyspiarskiego państwa, który większość surowców i żywności musi importować a specjalizuje się w eksporcie towarów wysoko przetworzonych.