Rzeczpospolita Obojga Narodów jako oligarchia magnacka

W okresie istnienia wspólnego państwa polsko-litewskiego Rzeczpospolitej Obojga Narodów, I Rzeczpospolitej, wykształciła się specyficzna forma ustrojowa świadcząca o wyjątkowości ustroju Polski i Litwy w porównaniu do innych państw Europy. Gdy Prusy, Francja, Austria i Rosja zmierzały ku formom rządów odpowiadającym monarchii absolutnej, z silnym centralizmem państwowym i kluczową rola monarchy jako prawodawcy, ośrodka władzy sądowniczej i zwierzchnika władzy wykonawczej, w tym sił zbrojnych, w I Rzeczpospolitej postępowała decentralizacja i rozproszenie władzy pomiędzy monarchę i instytucję pastwa a najzamożniejszych przedstawicieli stanu szlacheckiego - magnatów. W I Rzeczpospolitej wieku XVII i XVIII najpotężniejszy magnaci zdobyli pozycję wręcz porównywalną do władzy królewskiej, byli zdolni do rzeczywistego wpływu na kształt polityki wewnętrznej, a nawet na wpływanie na kształt polityki zagranicznej. Najważniejsi magnaci posiadali także własne siły zbrojne. Sytuacja ta opisywana jest jako władza oligarchii magnackiej w I Rzeczpospolitej.

Pojęcie oligarchii

Przez oligarchię rozumiemy władze nielicznej grupy uprzywilejowanych. Pojęcie oligarchii zaproponował Arystoteles w swojej typologii ustrojów państwowych. Oligarchię Arystoteles przeciwstawiał arystokracji. Oligarchię uważał za formę ustroju zdegenerowaną, ponieważ władza oligarchiczna jest pochodną zamożności oligarchów, którzy interes własny przedkładają nad interes państwa. Arystokracja zaś, wedle Arystotelesa, to władza nielicznych, ale wyróżniających się pozytywnymi przymiotami i działających dla interesu ogółu.

Systemy oligarchiczne były charakterystyczne dla niektórych polis starożytnej Grecji, ale także dla średniowiecznej Wenecji czy Anglii okresu rewolucji angielskiej i rządów Olivera Cromwella.

Przyczyny utrwalenia się systemu oligarchii magnackiej w Rzeczpospolitej

System oligarchii magnackiej, jaki ukształtował się w I Rzeczpospolitej, czerpie swoje źródła z zasad ustrojowych demokracji szlacheckiej, utrwalanych poprzez szereg zwyczajów i przywilejów z okresu panowania dynastii Jagiellonów, a następnie potwierdzonych poprzez akt Unii Lubelskiej z 1569 roku oraz pierwszego sejmu elekcyjnego z 1573 roku. Główną zasadą ustroju stała się równość i suwerenność stanu szlacheckiego, który to dokonywał elekcji viritim, a więc osobistej, władcy kraju. Co więcej, stan szlachecki posiadał szereg prerogatyw ograniczających władzę królewską sankcjonowanych przez pacta conventa narzucone pierwszemu, po wygaśnięciu dynastii Jagiellonów, władcy elekcyjnemu. Szlachta posiadała przywilej wolności osobistej i chroniona była przed arbitralnymi decyzjami króla i władz państwa. Polityczną reprezentacją szlachty był sejm, który to król zobowiązany był zwoływać cyklicznie - co dwa lata. Sejm posiadał przywilej współstanowienia prawa i współdecyzji z monarchą (nihil novi sine iure victum), zobowiązany był do udzielania decyzji jednomyślnych. Traktowane początkowo jako rozwiązanie teoretyczne - liberum veto - od 1652 roku stosowane było w praktyce dla zablokowania decyzji niekorzystnych dla stanu szlacheckiego. Władza szlachty uzupełniana była przez prawo rokoszu, a więc nieposłuszeństwa wobec króla, oraz prawo do konfederacji, a więc zawiązywania doraźnych sojuszy dla osiągnięcia konkretnych celów politycznych. Pochodzący jeszcze z XIV wieku przywilej koszycki osłabiał pozycję władzy centralnej i króla jeśli chodzi o zdolność do nakładania nowych podatków i ustalania ich stawek, co przyczyniało się do wzrostu zamożności stanu szlacheckiego. Obronność państwa oparta na postfeudalnym systemie pospolitego ruszenia i niechęć wobec utworzenia prawdziwie państwowych sił zbrojnych, sprzyjały tworzeniu prywatnych armii magnackich, mobilizowanych nie tylko w sprawach państwa, ale też dla ochrony interesu danego oligarchy.

Złota wolność szlachecka i jej zasady, dzięki którym Rzeczpospolita, inaczej niż pozostałe państwa Europy, zamiast ku monarchii absolutnej, dążyła ku decentralizacji i rozmyciu władzy państwa, faktycznie dzielonej przez władcę, szlachtę i możnych, nie była jedynym czynnikiem przyczyniającym się do ustroju oligarchii magnackiej. Dodatkowym czynnikiem były specyficzne zagadnienia gospodarcze Rzeczpospolitej. Państwo polsko-litewskie, na skutek postanowień Unii Lubelskiej 1569 roku, było odpowiedzialne za olbrzymie tereny późniejszej Ukrainy, które stały się naturalnym obszarem ekspansji gospodarczej dla najbardziej zamożnej szlachty. Gospodarka oparta na faktycznie niewolniczym systemie pańszczyzny ukierunkowana była na wielkoobszarową uprawę zboża, eksportowanego do Europy Zachodniej. Akumulacja bogactwa niektórych rodów szlacheckich dodatkowo ugruntowała ich nadrzędną pozycję wśród prawnie równego stanu szlacheckiego. Do najważniejszych i najbardziej zamożnych rodów magnackich należały rodziny Wiśniowieckich, Zbarskich, Zasławskich, Radziwiłłów, Ostrogskich, Zamoyskich. Inaczej, niż w państwach ościennych, magnateria Polski i Litwy nie opierała się na dziedziczności tytułów, jedynym był tytuł księcia tradycyjnie wywodzący się z dawnych rodów litewskich. O tym, że to status ekonomiczno-gopodarczy świadczył o statusie magnata i jego przynależności do oligarchii - grupy posiadającej realny wpływ na państwo, świadczy przykład rodziny Czartoryskich, którzy to, zubożali, zatracili wpływ na państwo, by odzyskać pozycję na skutek powierzenia im przez Augusta II Mocnego znacznych dóbr.

Ostatnim czynnikiem sprzyjającym rozwojowi oligarchii magnackiej była wynikająca z natury systemu wolnej elekcji postawa królów Rzeczpospolitej. System wolnej elekcji poprzez postanowienia z 1573 roku uniemożliwiał osadzenie na tronie Polski i Litwy dynastii. Panowanie danego władcy wiązało się tym samym z jednorazowym aktem politycznym, bez możliwości kontynuowania polityki przez następcę z tej samej rodziny. Przy braku interesu dynastycznego, skłaniało to wybranych władców do priorytetowego traktowania ich prywatnych, doraźnych interesów. Henryk Walezy opuścił tron Polski i Litwy, gdy okazało się, że jest uprawniony do objęcia tronu Francji. Zygmunt III Waza, pochodzący ze Szwecji, ponad interes Rzeczpospolitej przedkładał własne dążenie do dziedzicznego tronu Szwecji. August II Mocny, jednocześnie elektor saski, wprowadził Rzeczpospolitą do III wojny północnej, której stroną była Saksonia, a nie Polska i Litwa. Postawa władców przyczyniała się do przekonania szlachty, że to tylko ten stan jest jedynym prawowitym wyrazicielem interesu Rzeczpospolitej.

Praktyka oligarchii magnackiej, próby reform

Przejście od złotej wolności szlacheckiej do oligarchii magnackiej zapoczątkowane zostało za panowania Zygmunta III Wazy. Pierwszym znaczącym konfliktem pomiędzy monarchą a szlachtą był rokosz Zebrzydowskiego z lat 1606 - 1609. Przyczyną konfliktu była polityka zagraniczna Zygmunta III Wazy i jego zainteresowanie tronem Szwecji, jego stosunek do wolności religijnej, zarzut dążenia do wzmocnienia władzy królewskiej i wprowadzenia absolutyzmu oraz prywatny konflikt króla z marszałkiem wielkim koronnym Michałem Zebrzydowskim. Właściwą istotą sporu była kwestia kompetencji króla co do obsadzania urzędów, rokoszanie uważali, że nie jest to prerogatywa króla a urzędy powinny być obieralne. Ważnym stronnikiem rokoszan został potężny posiadacz ziemski, szlachcic i magnat Jan Zamoyski. Rokosz zakończył się zwycięstwem szlachty, doprecyzowaniem praw do nieposłuszeństwa wobec króla oraz ustanowieniem dodatkowych instytucji kontroli króla poprzez obowiązek sprawozdania sejmowi z jego poczynań.

Za ucieleśnienie idei oligarchii magnackiej uznać można postać Janusza Radziwiłła, hetmana wielkiego litewskiego w drugiej połowie XVII wieku. Janusz Radziwiłł, formalnie urzędnik króla Jana Kazimierza, stał się z racji zamożności, poszanowania wśród drobniejszej szlachty i urzędu, najpotężniejszą postacią na Litwie. Jego potęga sprawiała, ze czuł się upoważniony do prowadzenia własnej polityki zagranicznej. Podczas tak zwanego potopu szwedzkiego zawarł układ z Karolem X Gustawem w Kiejdanach tworząc z Litwy szwedzki protektorat. Prowadził tez pertraktacje z pruską dynastią Hohenzollernów, Wołoszczyzną i Siedmiogrodem. Polityka Janusza Radziwiłła poniosła klęskę, ale nie za sprawą sprawności instytucji państwa. Pokonał go inny oligarcha - Paweł Sapieha, który stał na czele konfederacji tyszowieckiej, deklarującej wierność królowi Rzeczpospolitej Janowi Kazimierzowi.

Za szczytowy okres oligarchii magnackiej w Rzeczpospolitej można uznać okres władzy Jana III Sobieskiego. Za jego panowania, ale także jego poprzednika Michała Korybuta Wiśniowieckiego, najpełniej objawiła się potęga rodów magnackich, dążących do objęcia władzy poprzez samodzielność w podejmowaniu decyzji wewnętrznych i zagranicznych i tworzenie koalicji - konfederacji, niezależnie od instytucji państwa. Następnie panowanie Wettynów - Augusta II Mocnego i Augusta III, efemeryczne panowanie Stanisława Leszczyńskiego oraz III wojna północna utrwaliły system oligarchii magnackiej, powodując jednak pierwsze wyraźne symptomy upadku Rzeczpospolitej. W XVIII wieku rodziny Radziwiłłów i Sapiehów poprzez sprawność ekonomiczną ich rozległych latyfundiów wytworzyły zalążki "prywatnych państw" na własnych ziemiach, imitując instytucje Rzeczpospolitej i nie dopuszczając władzy państwowej na swe dobra. Próby naprawy ustroju państwa, podejmowane na skutek popularyzacji filozofii oświecenia, ale także motywowane racjonalną potrzebą wzmocnienia państwa, przyszły za późno, ponieważ dopiero w okresie Sejmu Wielkiego 1788 - 1792. Do zmian w państwie dążyli sami oligarchowie: motorem zmian propaństwowych było stronnictwo zwane familią, składające się z rodów Potockich i Czartoryskich. Familia stosowała narzędzia właściwe dla oligarchii magnackiej, na przykład własną politykę zagraniczną, tym razem w oparciu o Rosję Katarzyny II, co - nawet niezamierzenie - przyczyniało się do dalszego osłabiania Rzeczpospolitej. Kres oligarchii magnackiej przyniosła Konstytucja 3 Maja 1791 roku ustanawiająca nowy ustrój. Kryzys państwa, wywołany niekorzystną formą rządów i stosunków społecznych, był jednak zbyt daleko posunięty - reformy Sejmu Wielkiego nie nadrobiły dwóch stuleci samowoli szlachty, która doprowadziła do rozbiorów.