Kozacy, kwestia ukraińska w Rzeczpospolitej Obojga Narodów

Pochodzenie Kozaków

Terminem Kozacy określa się wieloetniczną ludność zamieszkującą w średniowieczu tereny pomiędzy obszarem księstw ruskich a Morzem Czarnym, które w późniejszym okresie było pograniczem Rzeczpospolitej i Rosji. Kozacy tworzyli grupy zorganizowane na zasadach demokracji wojennej, która była reliktem wczesnofeudalnych zasad organizacji życia społecznego wokół wodza i konieczności obrony grodu. Historia Kozaków sięga XIII wieku. Wiele pojęć i sposobów organizacji życia społecznego Kozacy przejęli od Tatarów (na przykład ataman to pojęcie określające wodza tatarskiego, jak i osobę najważniejszą w grupie Kozaków). Do dziś przetrwała tradycja Kozaków Dońskich, zgrupowanych w rejonie miasta Nowoczerkask. Dla historii Rzeczpospolitej najważniejszą grupą kozacką byli Kozacy Zaporoscy. Kozacy Zaporoscy, stanowią ważny element historii Ukrainy i ukraińskiej tożsamości narodowej.

Kozacy Zaporoscy

Wyznający wschodnie chrześcijaństwo Kozacy Zaporoscy rekrutowali się spośród zbiegów z terenów Polski, Litwy, Rosji, Mołdawii i Wołoszczyzny. Zbiegowie byli zazwyczaj chłopami uciekającymi przed pańszczyzną, osobami szukającymi schronienia przed prześladowaniami, ale też zbiegłymi więźniami i przestępcami ściganymi przez prawo. Od początku XV wieku zaczęli tworzyć skupiska na terenie Dzikich Pól. Dzikie Pola to nazwa historycznej krainy, nazwanej później Zaporożem. Obejmuje tereny nad Dnieprem poniżej porohów - stopni wodnych. Po Unii Lubelskiej - unii polsko - litewskiej w Lublinie 1569 roku, Dzikie Pola stały się częścią Rzeczpospolitej i województwa kijowskiego. Praktycznie niezamieszkanie, pokryte stepem i trudno dostępne obszary Dzikich Pól stanowiły naturalną kryjówkę. Warunki geograficzne i przyrodnicze sprawiały, że wszelka kontrola tego obszaru ze strony państwa była bardzo utrudniona.

Kozacy Zaporoscy zaczęli organizować się w zwarte grupy za sprawą starosty miasta Trembowla, Ślązaka Bernhalda von Prittvitza, który, za panowania Zygmunta Starego, w połowie XVI wieku, zasłynął budową skutecznego systemu obrony wschodniej granicy przed Tatarami. Bernhald von Prittvitz zorganizował Kozaków Zaporoskich i uczynił z nich żołnierzy chroniących polsko-litewskiego południowo-wschodniego pogranicza. Od tego okresu Kozacy w służbie Rzeczpospolitej podlegali rejestrowi kozackiemu. Wpis do rejestru gwarantował żołd wojskowy i wolność osobistą. Rejestr kozacki był jednak ograniczony liczbowo (początkowo obejmował jedynie około 500 Kozaków), bardzo liczni Kozacy nie wpisani do rejestru i zachowujący swój tryb życia byli faktycznie poza prawem. Problem rejestru i postawy królów Rzeczpospolitej wobec Kozaków miały kluczowe znaczenie dla losów państwa polsko-litewskiego w XVI wieku.

Organizacja Kozaków Zaporoskich

Głównym ośrodkiem Kozaków Zaporoskich była Sicz Zaporoska, ufortyfikowany obóz zlokalizowany w dolnym biegu Dniepru, wielokrotnie przenoszony (jego najważniejsze lokalizacje to między innymi wyspa Chortyca). Pojęcie "sicz" odnoszono także do samych Kozaków, obszaru Dzikich Pól i władzy kozackiej. W XVI wieku wśród Kozaków wykształcił się system władzy wzorowany na rozwiązaniach Rzeczpospolitej: na czele Kozaków stał hetman, wybierany przez ogół kozaczyzny w wolnej elekcji. Wokół hetmana wykształciły się urzędy wzorowane na urzędach Rzeczpospolitej (pisarz - kanclerz, starszyzna plemienna - senat, rada Kozaków - sejm). Kozacy wytworzyli też własny system prawny oparty na prawie lokacji magdeburskiej, prawie polskim i litewskim. Chłopstwo obszaru Dzikich Pól określano mianem czerni, nieliczne miasta, zakładane przez Kozaków, były zamieszkane przez Żydów i Ormian trudniących się handlem.

Kozacy w Rzeczpospolitej i powstania kozackie

Kozacy, choć formalnie zamieszkiwali teren należący do Rzeczpospolitej, faktycznie byli poza stanowym społeczeństwem Polski i Litwy. Połączeni byli z państwem polsko-litewskim jedynie systemem rejestru kozackiego i wytworzyli namiastkę własnej władzy państwowej, niezależnej od Rzeczpospolitej. Żywioł kozacki na kresach południowo-wschodnich stanowił wymierny problem polityczny. Kozacy nie objęci rejestrem utrzymywali się z wypraw łupieżczych w obszarze Morza Czarnego, gdzie plądrowali tureckie miasta. Zdecydowanie wrodzy wobec Kozaków byli polscy magnaci, nieakceptujący niezależności Kozaków. W rejestrze kozackim magnaci widzieli tez zagrożenie dla swych wpływów: obawiali się, że na bazie Kozaków król stworzy regularną armię Rzeczpospolitej, co otworzyłoby drogę do władzy absolutnej. Na północ od ziem kozackich znajdowały się olbrzymie latyfundia we władaniu ruskiej, spolonizowanej, zamożnej i wpływowej szlachty (rodzin Wiśniowieckich, Ostrogskich). Właściciele latyfundiów zmierzali do podporządkowania Kozaków, mieli tez świadomość, że do wolności kozackiej uciekają chłopi pracujący na ich ziemiach.

Powstania kozackie zaczęły wybuchać od lat dziewięćdziesiątych XVI wieku i wymierzone były nie przeciw królowi Rzeczpospolitej, szanowanemu wśród Kozaków, ale zbyt oddalonemu od problemów kozackich, lecz przeciwko ekspansji miejscowej magnaterii. Trzy pierwsze powstania - pod wodzą kozackich hetmanów Krzysztofa Kosińskiego, Semena Nalewajki i Pawła Pawluka, zakończyły się klęskami Kozaków i represjami inspirowanymi przez szlachtę. W 1638 roku, po powstaniu Pawluka, z inicjatywy hetmana koronnego Stanisława Koniecpolskiego odebrano Kozakom prawa wynikające z rejestru kozackiego, a dla ich kontroli obsadzono polską twierdzę nad Dnieprem - Kudak.

Najważniejsze z powstań kozackich trwało w latach 1648 - 1655 pod wodzą Bohdana Chmielnickiego. Bohdan Chmielnicki był potomkiem polskiej szlachty, który po wojnie z Turcją w latach 1620 - 21 dostał się do niewoli tureckiej, a po wyzwoleniu osiadł na kresach południowo-wschodnich. Wszedł jednak w szereg konfliktów z miejscową magnaterią, nie znalazł sprawiedliwości przed polskimi sądami, to skłoniło go do udania się na Sicz. Osiągnął urząd pisarza, drugi najważniejszy po hetmanie, i brał udział w prowadzonych przez Władysława IV planach wojny z Imperium Osmańskim o chanat krymski. Śmierć hetmana Stanisława Koniecpolskiego i niechęć wobec wojny ze strony magnatów przekreślała możliwość wybuchu wojny, co byłoby korzystne dla Kozaków oczekujących odnowienia rejestru kozackiego i możliwości łupów. Bohdan Chmielnicki, powodowany chęcią osobistej zemsty, ale też działając w interesie żądnych wojny Kozaków, przejął władzę na Siczy i po zapewnieniu sobie sojuszu Tatarów wszczął powstanie wymierzone przeciw magnaterii i ustawom antykozackim z 1638 roku. W 1648 roku wojska nowego hetmana Rzeczpospolitej - Mikołaja Potockiego, poniosły dwie klęski w bitwach pod Żółtymi Wodami i Korsuniem, zbiegły się one w czasie ze śmiercią Władysława IV. Trwające ponad pól roku bezkrólewie osłabiało Rzeczpospolitą w warunkach wolnej elekcji i sprzecznych interesów magnaterii. We wrześniu 1648 roku wojska kozacko - tureckie zadały wojskom Rzeczpospolitej dotkliwej klęski w bitwie pod Piławcami, na skutek której Bohdan Chmielnicki opanował całe Podole i Wołyń. Jego wojska posuwały się w głąb Rzeczpospolitej i przystąpiły do oblężenia Lwowa i Zamościa. Wybranie zima 1649 roku ugodowo nastawionego do Kozaków Jana Kazimierza na króla Rzeczpospolitej skłoniła Bohdana Chmielnickiego do ustępstw - otrzymał wzrost liczby Kozaków rejestrowych i sam został oficjalnie mianowany na hetmana przez króla. Bohdan Chmielnicki zainteresowany był utworzeniem państwa Rusi ze stolicą w Kijowie, na bazie już istniejących instytucji kozackich. Ugody pomiędzy władzami Rzeczpospolitej a Kozakami nie były jednak dotrzymywane przez obie strony. Kozacy i Tatarzy doznali klęski w bitwie pod Beresteczkiem ze strony wojewody kijowskiego Stefana Czarneckiego a hetman wielki litewski Janusz Radziwiłł odzyskał panowanie nad Kijowem. Wojska Rzeczpospolitej nie były zdolne do dalszych działań na skutek niechęci magnaterii i epidemii cholery. Sam Bohdan Chmielnicki w 1654 roku zwrócił się o pomoc do Moskwy.

Ugoda perejasławska

Pomyślana jako chwilowy sojusz Kozaków z Moskwą ugoda perejasławska zawarta została pomiędzy posłami cara Aleksego I a starszyzną kozaków zaporoskich. To jeden z ważniejszych dokumentów, który zdecydował o kształcie Europy Środkowej i Wschodniej. W zamian za wsparcie Rosji, Bohdan Chmielnicki uzyskał potwierdzenie władzy hetmana kozackiego, ale zgodził się na podporządkowanie tej funkcji carowi. Jednocześnie car zapewniał zachowanie rejestru kozackiego na poziomie 60 000 osób. Prawosławny kościół Ukrainy, dotychczas podległy Konstantynopolowi, mocą ugody perejasławskiej stał się podległy cerkwi moskiewskiej. Ugoda perejasławska stanowiła o przejęciu Ukrainy przez Rosję, co miało potwierdzić osadzenie w Kijowie rosyjskiego garnizonu.

Rozwiązania alternatywne wobec ugody perejasławskiej - Unia Hadziacka

Postanowienia unii perejasławskiej przyczyniły się do ataku rosyjskiego na Rzeczpospolitą i wojny polsko-rosyjskiej 1654 - 1667. Car Aleksy I nie dotrzymał postanowień unii perejasławskiej, jednocześnie traktując Kozaków jak własnych poddanych. Z ugody perejasławskiej niezadowolona była też kijowska cerkiew. Już cztery lata później, w 1658 roku, w warunkach trwającej wojny polsko-rosyjskiej następca Bohdana Chmielnickiego Iwan Wychowski, zawarł z Rzeczpospolitą układ: Unię Hadziacką. Na jej mocy zdecydowano o przekształceniu państwa polsko-litewskiego w Rzeczpospolitą Trzech Narodów, składającą się z Korony (Polski), Wielkiego Księstwa Litewskiego i Księstwa Ruskiego (Ukrainy). Księstwo Ruskie miło składać się z ziem przyłączonych do Korony na mocy Unii Lubelskiej - województw kijowskiego, bracaławskiego i czernihowskiego. Unia Hadziacka zakładała utworzenie na Ukrainie urzędów analogicznych do tych funkcjonujących w Polsce i na Litwie, przekształcenie starszyzny Kozaków w stan szlachecki i dopuszczenie ich do wolnej elekcji króla Rzeczpospolitej, dopuszczenie biskupów prawosławnych do senatu. Jednocześnie Unia Hadziacka potwierdzała prawa rodów magnackich prowadzących ukraińskie latyfundia. Zatwierdzona przez króla Jana Kazimierza i sejm, Unia Hadziacka nie weszła w życie na skutek interwencji Moskwy: Rosjanie wszczęli bunt czerni - ukraińskich chłopów i doprowadzili do obalenia hetmana Iwana Wychowskiego. Projekt Rzeczpospolitej Trzech Narodów został zaprzepaszczony.

Skutki wojny polsko-rosyjskiej 1654 - 1667 i ugody perejasławskiej

Wojna polsko-rosyjska 1654 - 1667 zakończyła się rozejmem andruszowskim i Traktatem Grzymułtowskiego (od nazwiska podpisującego go w imieniu króla Jana III Sobieskiego wojewody poznańskiego). Traktat stanowił o podziale ziem kozackich przez Polskę i Rosję wzdłuż linii Dniepru, przy czym Kijów przeszedł we władanie Moskwy. Ukraina została podzielona na prawobrzeżną, należącą do Rzeczpospolitej i lewobrzeżną, należącą do Rosji. Od tej pory kozaczyzna Rzeczpospolitej traciła na znaczeniu. Do czasów panowania Katarzyny II Wielkiej znaczenie zachowało względnie niezależne wojsko zaporoskie na Ukrainie lewobrzeżnej. Zachowano system Siczy Zaporoskiej i władze hetmańską, co było tolerowane dla ochrony pogranicza przez obcymi najazdami. Najbardziej znanych z późnych hetmanów był lewobrzeżny hetman Iwan Mazepa, którego wojsko odegrało znaczą rolę w trzeciej wojnie północnej. Sicz Zaporoska została ostatecznie zlikwidowana w 1775 roku, kiedy to wojska Katarzyny II Wielkiej wracały z wojny z Turcją - tytuł hetmański stał się jednym z tytułów cara, starszyzna została zrównana z rosyjską szlachtą a pozostali Kozacy zostali jako chłopi poddani pańszczyźnie.

Powstanie Bohdana Chmielnickiego i utworzenie przez niego zalążków państwa kozackiego na Rusi jest faktem niezwykle ważnym dla historii Ukrainy. Ugoda perejasławska, choć szybko obalona, była momentem zwrotnym w historii Europy Wschodniej, przesądziła bowiem o sile związków Ukrainy z Rosją i jednocześnie osłabieniu więzi Ukraińców z zachodem i z Polską. Ograniczenie roli Kijowa do rosyjskiego miasta granicznego zahamowało tworzenie się świadomości ukraińskiej. Porażka projektu Rzeczpospolitej Trzech Narodów osłabiła pozycję Polski i Litwy na Wschodzie. Traktat Grzymułtowskiego był jednym z pierwszych wielkich sukcesów Moskwy w ekspansji na wschód. Świadczył także o pogłębiającej się słabości Rzeczpospolitej i jej systemu politycznego - wolności szlacheckiej. Na mocy traktatu Rosja uzyskała prawo interwencji w sprawy Rzeczpospolitej dla ochrony ludności prawosławnej.