Polskie Państwo Podziemne
03.06.2009
, aktualizacja: 28.10.2010 12:49
W okupowanej Polsce działalność ruchu oporu obejmowała praktycznie niemal wszystkie dziedziny życia. Stanowiło to ewenement na skalę europejską i spowodowało nazwanie struktur konspiracyjnych Państwem Podziemnym.
Początki konspiracji
Początki konspiracji związanej z rządem emigracyjnym datują się na 27 września 1939 roku, gdy w oblężonej Warszawie powołano tajną organizację wojskową o nazwie Służba Zwycięstwu Polski. Przy komendzie głównej tej formacji powołano komisarza cywilnego oraz Główną Radę Polityczną w skład której weszli przedstawiciele przedwojennych partii politycznych.
Zamiarem stojących na czele Służby Zwycięstwu Polski generałów Michała Karaszewicza-Tokarzewskiego i Stefana Roweckiego "Grota" było podporządkowanie działalności politycznej kierownictwu wojskowemu. Koncepcja ta odbiegała od zamierzeń rządu gen. Władysława Sikorskiego, wg którego władza powinna być rozdzielona pomiędzy 3 ośrodki: pełnomocnika (delegata) rządu, reprezentacji głównych sił politycznych (z funkcją doradczą wobec delegata rządu), oraz kierownictwa organizacji wojskowej.
Pierwszym krokiem w kierunku realizacji tych zamierzeń było powołanie 13 listopada 1940 r. w miejsce Służby Zwycięstwu Polski nowej organizacji konspiracyjnej: Związku Walki Zbrojnej. W lutym 1942 roku formacja ta zmieniła nazwę na: Armia Krajowa.
Konspiracyjne struktury polityczne
W lutym 1940 roku powołano Polityczny Komitet Porozumiewawczy do którego należeli przedstawiciele Stronnictwa Ludowego, Stronnictwa Narodowego, Polskiej Partii Socjalistycznej - Wolność, Równość, Niepodległość oraz Stronnictwa Pracy.
25 maja 1940 roku pułkownik Jan Skorobohaty-Jakubowski został mianowany Tymczasowym Delegatem Rządu na Kraj, którego zadaniem było stworzenie odpowiednich struktur tego urzędu. W grudniu 1940 Delegatem Rządu na Kraj został Cyryl Ratajski ze Stronnictwa Pracy. Do zadań Delegata należało reprezentowanie rządu w kraju. Podlegało mu 14 departamentów (odpowiedników ministerstw), które nadzorowały poszczególne odcinki życia społecznego oraz przygotowywały kadry na okres powojenny.
Następcą Cyryla Ratajskiego został w sierpniu 1942 roku Jan Piekałkiewicz ze Stronnictwa Ludowego, pełnił on tę funkcję do czasu aresztowania przez Gestapo w lutym 1943 roku. Kolejnymi Delegatami Rządu na Kraj byli: Jan Stanisław Jankowski (Stronnictwo Pracy) w okresie maj 1943 - marzec 1945 i Stefan Korboński (Stronnictwo Ludowe) od marca do czerwca 1945 roku.
Organizacja cywilnej walki z okupantem
Do zadań Delegata Rządu na Kraj należało kierowanie walką cywilną z okupantem. W tym celu w 1941 roku powołano Kierownictwo Walki Cywilnej. Organizacja ta inspirowała i organizowała bierny opór, bojkot zarządzeń administracyjnych oraz akcje strajkowe.
Bardzo ważnym elementem działalności Kierownictwa Walki Cywilnej było specjalne sądownictwo podziemne. Wydawało ono wyroki na zdrajców i kolaborantów oraz na szczególnie groźnych funkcjonariuszy władz okupacyjnych.
W połowie 1943 roku Kierownictwo Walki Cywilnej zostało połączone z (istniejącym od 1942 roku) Kierownictwem Walki Konspiracyjnej Armii Krajowej. Utworzona w ten sposób jednolita organizacja otrzymała nazwę: Kierownictwo Walki Podziemnej.
Do najistotniejszych przejawów walki cywilnej należał sabotaż gospodarczy. Była to działalność wysoce niebezpieczna ze względu na stosowanie przez Niemców kary śmierci jako podstawowej formy represji. Sabotaż gospodarczy przejawiał się akcjami strajkowymi, ukrywaniem przed okupantem rozmiarów produkcji rolnej oraz unikaniem dostarczania kontyngentów. W przemyśle najbardziej powszechnymi formami sabotażu były: psucie maszyn i narzędzi, produkcja wyrobów niepełnowartościowych oraz celowe zaniżanie wydajności pracy. Symbolem tej ostatniej działalności były malowane na murach rysunki żółwia i hasło "pPp" (pracuj Polaku powoli).
Tajne szkolnictwo
W październiku 1939 roku hitlerowcy zlikwidowali polskie szkolnictwo na ziemiach wcielonych do Rzeszy, zaś na terenie Generalnej Guberni poważnie ograniczyli jego zakres. Możliwe było funkcjonowanie jedynie szkół powszechnych oraz zawodowych i to z ograniczonym programem nauczania - bez polskiej literatury, historii i geografii.
Tajne nauczanie podjęte zostało przez polskich nauczycieli skupionych w Tajnej Organizacji Nauczycielskiej, której członkowie zorganizowali konspiracyjne szkolnictwo wszystkich szczebli. Na szczeblu szkoły powszechnej tajne nauczanie ("tajne komplety") obejmowało jedynie przedmioty zakazane, natomiast na szczeblach wyższych - szkoły średniej i wyższej, dotyczyło całego zakresu programowego.
W końcowym okresie okupacji w tajnym nauczaniu na poziomie szkoły podstawowej uczestniczyło ponad 1,5 mln dzieci, na poziomie szkoły średniej 100 tys. uczniów, zaś na szczeblu uniwersyteckim ponad 9 tysięcy studentów.
Kultura w konspiracji
Niemiecka polityka wobec Polski zakładała całkowite zdławienie życia kulturalnego. Zakazana została działalność wydawnicza a biblioteki, czytelnie i księgarnie zostały zamknięte. Podstawą życia literackiego były tajne pisma kulturalne na łamach których publikowano dzieła zarówno znanych twórców, jak i debiutantów, takich jak Krzysztof Kamil Baczyński, Tadeusz Borowski czy Tadeusz Gajcy. Ponadto, w podziemnych drukarniach wydawano również książki - około 820 tytułów, na czele z "Kamieniami na szaniec" Aleksandra Kamińskiego.
Początki konspiracji
Początki konspiracji związanej z rządem emigracyjnym datują się na 27 września 1939 roku, gdy w oblężonej Warszawie powołano tajną organizację wojskową o nazwie Służba Zwycięstwu Polski. Przy komendzie głównej tej formacji powołano komisarza cywilnego oraz Główną Radę Polityczną w skład której weszli przedstawiciele przedwojennych partii politycznych.
Zamiarem stojących na czele Służby Zwycięstwu Polski generałów Michała Karaszewicza-Tokarzewskiego i Stefana Roweckiego "Grota" było podporządkowanie działalności politycznej kierownictwu wojskowemu. Koncepcja ta odbiegała od zamierzeń rządu gen. Władysława Sikorskiego, wg którego władza powinna być rozdzielona pomiędzy 3 ośrodki: pełnomocnika (delegata) rządu, reprezentacji głównych sił politycznych (z funkcją doradczą wobec delegata rządu), oraz kierownictwa organizacji wojskowej.
Pierwszym krokiem w kierunku realizacji tych zamierzeń było powołanie 13 listopada 1940 r. w miejsce Służby Zwycięstwu Polski nowej organizacji konspiracyjnej: Związku Walki Zbrojnej. W lutym 1942 roku formacja ta zmieniła nazwę na: Armia Krajowa.
Konspiracyjne struktury polityczne
W lutym 1940 roku powołano Polityczny Komitet Porozumiewawczy do którego należeli przedstawiciele Stronnictwa Ludowego, Stronnictwa Narodowego, Polskiej Partii Socjalistycznej - Wolność, Równość, Niepodległość oraz Stronnictwa Pracy.
25 maja 1940 roku pułkownik Jan Skorobohaty-Jakubowski został mianowany Tymczasowym Delegatem Rządu na Kraj, którego zadaniem było stworzenie odpowiednich struktur tego urzędu. W grudniu 1940 Delegatem Rządu na Kraj został Cyryl Ratajski ze Stronnictwa Pracy. Do zadań Delegata należało reprezentowanie rządu w kraju. Podlegało mu 14 departamentów (odpowiedników ministerstw), które nadzorowały poszczególne odcinki życia społecznego oraz przygotowywały kadry na okres powojenny.
Następcą Cyryla Ratajskiego został w sierpniu 1942 roku Jan Piekałkiewicz ze Stronnictwa Ludowego, pełnił on tę funkcję do czasu aresztowania przez Gestapo w lutym 1943 roku. Kolejnymi Delegatami Rządu na Kraj byli: Jan Stanisław Jankowski (Stronnictwo Pracy) w okresie maj 1943 - marzec 1945 i Stefan Korboński (Stronnictwo Ludowe) od marca do czerwca 1945 roku.
Organizacja cywilnej walki z okupantem
Do zadań Delegata Rządu na Kraj należało kierowanie walką cywilną z okupantem. W tym celu w 1941 roku powołano Kierownictwo Walki Cywilnej. Organizacja ta inspirowała i organizowała bierny opór, bojkot zarządzeń administracyjnych oraz akcje strajkowe.
Bardzo ważnym elementem działalności Kierownictwa Walki Cywilnej było specjalne sądownictwo podziemne. Wydawało ono wyroki na zdrajców i kolaborantów oraz na szczególnie groźnych funkcjonariuszy władz okupacyjnych.
W połowie 1943 roku Kierownictwo Walki Cywilnej zostało połączone z (istniejącym od 1942 roku) Kierownictwem Walki Konspiracyjnej Armii Krajowej. Utworzona w ten sposób jednolita organizacja otrzymała nazwę: Kierownictwo Walki Podziemnej.
Do najistotniejszych przejawów walki cywilnej należał sabotaż gospodarczy. Była to działalność wysoce niebezpieczna ze względu na stosowanie przez Niemców kary śmierci jako podstawowej formy represji. Sabotaż gospodarczy przejawiał się akcjami strajkowymi, ukrywaniem przed okupantem rozmiarów produkcji rolnej oraz unikaniem dostarczania kontyngentów. W przemyśle najbardziej powszechnymi formami sabotażu były: psucie maszyn i narzędzi, produkcja wyrobów niepełnowartościowych oraz celowe zaniżanie wydajności pracy. Symbolem tej ostatniej działalności były malowane na murach rysunki żółwia i hasło "pPp" (pracuj Polaku powoli).
Tajne szkolnictwo
W październiku 1939 roku hitlerowcy zlikwidowali polskie szkolnictwo na ziemiach wcielonych do Rzeszy, zaś na terenie Generalnej Guberni poważnie ograniczyli jego zakres. Możliwe było funkcjonowanie jedynie szkół powszechnych oraz zawodowych i to z ograniczonym programem nauczania - bez polskiej literatury, historii i geografii.
Tajne nauczanie podjęte zostało przez polskich nauczycieli skupionych w Tajnej Organizacji Nauczycielskiej, której członkowie zorganizowali konspiracyjne szkolnictwo wszystkich szczebli. Na szczeblu szkoły powszechnej tajne nauczanie ("tajne komplety") obejmowało jedynie przedmioty zakazane, natomiast na szczeblach wyższych - szkoły średniej i wyższej, dotyczyło całego zakresu programowego.
W końcowym okresie okupacji w tajnym nauczaniu na poziomie szkoły podstawowej uczestniczyło ponad 1,5 mln dzieci, na poziomie szkoły średniej 100 tys. uczniów, zaś na szczeblu uniwersyteckim ponad 9 tysięcy studentów.
Kultura w konspiracji
Niemiecka polityka wobec Polski zakładała całkowite zdławienie życia kulturalnego. Zakazana została działalność wydawnicza a biblioteki, czytelnie i księgarnie zostały zamknięte. Podstawą życia literackiego były tajne pisma kulturalne na łamach których publikowano dzieła zarówno znanych twórców, jak i debiutantów, takich jak Krzysztof Kamil Baczyński, Tadeusz Borowski czy Tadeusz Gajcy. Ponadto, w podziemnych drukarniach wydawano również książki - około 820 tytułów, na czele z "Kamieniami na szaniec" Aleksandra Kamińskiego.
1
2
następne »
Najczęściej czytane24 htydzień