Powstanie Chmielnickiego

Kozacy

Należące do Rzeczypospolitej Obojga Narodów ziemie ukraińskie były dość rzadko zaludnione. W XVI i XVII wieku na Ukrainie zaczęły powstawać olbrzymie posiadłości magnackie. W celu zagospodarowania tych obszarów, osadnicy byli na ogół czasowo zwalniani z pańszczyzny i czynszów w ramach tzw. "wolnizny", trwającej od kilku do 25 lat. Sprzyjało to napływowi osadników z innych części Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Z biegiem czasu następował jednak wzrost ucisku pańszczyźnianego.

Uciskani chłopi i słudzy, drobni przestępcy oraz ludzie niesłusznie skazani uciekali często na tereny południowej Ukrainy, za tzw. porohami na Dnieprze (stąd nazwa: Zaporoże). Ludność ta, zwana Kozakami, zajmowała się handlem, rybołówstwem i hodowlą, jednak jej najważniejszym zajęciem była wojaczka. Kozacy często dokonywali najazdów łupieżczych na tereny Chanatu Krymskiego i Imperium Osmańskiego.

Od roku 1572 część Kozaków została przyjęta na służbę Rzeczypospolitej jako tzw. "Kozacy rejestrowi". Nazwa wzięła się od ich imiennego spisu, jako żołnierzy. Początkowo rejestr obejmował 400 osób, ale liczba ta stopniowo wzrastała.

Przyczyny powstania kozackiego

Kozacy, będący ludźmi faktycznie wolnymi, domagali się formalnego uznania ich autonomii. Pomimo znaczenia Kozaków w toczonych przez Rzeczpospolitą wojnach, szlachta widziała w nich głównie zbuntowanych chłopów i stale dążyła do ich podporządkowania.

Dodatkowym źródłem napięć były kwestie religijne. Kozacy, jak i większość ludności ukraińskiej, była wyznania prawosławnego. Z kolei duchowieństwo katolickie starało się narzucić ludności ukraińskiej katolicyzm lub wyznanie grekokatolickie.

W latach 1592-1638 dochodziło do licznych powstań kozackich, które były krwawo tłumione. Bezpośrednią przyczyną tych powstań była na ogół samowola magnatów kresowych, którzy stale zwiększali powinności pańszczyźniane, zaś Kozaków starali się sprowadzić do poziomu chłopów w swych posiadłościach.

Po upadku powstaniu Pawła Pawluka (1637), szlachta polska uchwaliła na sejmie w 1638 roku ograniczenie rejestru kozackiego oraz uznanie Kozaków nierejestrowanych za chłopów. Osady kozackie zostały włączone do majątków szlacheckich, a ich mieszkańcy zmuszeni do odrabiania pańszczyzny.

Na przełomie lat 30. i 40. XVII wieku król Władysław IV zaczął planować wojnę z Turcją i Chanatem Krymskim. Rozbicie Tatarów krymskich miało uwolnić od ich najazdów Ukrainę. Plany wojenne zostały poparte przez Kozaków, ale szlachta była nastawiona do nich niechętnie i zmusiła króla Władysława IV do ich porzucenia. Kozacy odczuli z tego powodu srogi zawód i jeszcze bardziej znienawidzili szlachtę polską. Deklarowali natomiast swą niezachwianą lojalność wobec króla Władysława IV.

Bohdan Chmielnicki

Bohdan Zenobi Chmielnicki urodził się prawdopodobnie 27 grudnia 1595 roku w Czechryniu koło Kijowa. Był synem Michała Chmielnickiego, podstarościego czechryńskiego. W młodości pobierał nauki w kolegium jezuickim we Lwowie. W roku 1620 uczestniczył w bitwie pod Cecorą, gdzie trafił na dwa lata do tureckiej niewoli.

Przed rokiem 1637 Bohdan Chmielnicki został pisarzem wojska zaporoskiego. Pełniąc tę funkcję podpisywał 24 grudnia 1637 roku kapitulację powstańców kozackich pod wodzą Pawła Pawluka. W późniejszym okresie Bohdan Chmielnicki otrzymał funkcję setnika (dowódcy setki) czechryńskiego i został członkiem starszyzny kozackiej. Uczestniczył wówczas w przygotowaniach do wojny z Turcją, przygotowywaną przez Władysława IV.

Wiosną 1647 roku Bohdan Chmielnicki popadł w konflikt z podstarościm czechryńskim Danielem Czaplińskim. Przyczyną konfliktu był spór o kobietę nieznanego imienia, określoną przez potomnych (wzorem Heleny Trojańskiej) "Heleną kresową". Daniel Czapliński pod fałszywym pozorem najechał zbrojnie i zajął dwór konkurenta.

Bohdan Chmielnicki został osadzony w więzieniu a "Helena" zamieszkała z podstarościm, którego wkrótce poślubiła. Po kilku miesiącach, Bohdan Chmielnicki, dzięki pomocy "Heleny" i starszyzny kozackiej, znalazł się na wolności. By ostatecznie pozbyć się konkurenta, Daniel Czapliński wysunął przeciwko niemu oskarżenie o zdradę.

Wybuch powstania Chmielnickiego

Oskarżony o zdradę i pełen i pełen poczucia krzywdy, Bohdan Chmielnicki wraz z kilkuset towarzyszami, udał się na Zaporoże. Znajdowała się tam tzw. Sicz, czyli główny ośrodek kozaczyzny. Jeszcze w Czechryniu, Bohdan Chmielnicki zainicjował spisek wśród starszyzny kozackiej oraz zdobył listy z obietnicami króla Władysława IV dla Kozaków z okresu przygotowań do wojny z Turcją. Były one później potężnym orężem propagandowym.

Na początku 1648 roku Bohdan Chmielnicki założył warowny obóz na wyspie Buck na Dnieprze. Następnie podjął agitację wśród Kozaków, nawołującą do rozpoczęcia powstania. Napływ zwolenników umożliwił opanowanie Siczy, gdzie 18 kwietnia 1648 roku Kozacy obwołali Bohdana Chmielnickiego hetmanem.

Jednocześnie Bohdan Chmielnicki zawarł sojusz z Tatarami krymskimi rządzonymi przez chana Islam Gireja III. W kwietniu na Zaporoże przybył sześciotysięczny oddział Tatarów pod wodzą murzy perekopskiego Tuhaj-beja.

Sojusz kozacko-tatarski wpłynął na zmianę stanowiska władz polskich, które dotychczas uznawały Bohdana Chmielnickiego za pospolitego przestępcę. Obiecano mu zwrot majątku, zaś Kozakom naprawę niektórych krzywd. Powstańcy nie byli jednak skłonni do ustępstw.