Skutki Powstania Listopadowego

Sytuacja po upadku Powstania Listopadowego. Wielka Emigracja

Powstanie Listopadowe upadło ostatecznie 21 października 1831 roku, gdy skapitulowała twierdza Zamość. Tysiące powstańców zmuszonych zostało do ucieczki przed represjami na emigrację. Większość podoficerów i szeregowców armii powstańczej została przez władze Austrii i Prus odesłana przymusowo na teren Królestwa Polskiego. Po powrocie zostali oni przymusowo wcieleni na 25 lat do armii carskiej.

Na dalszą tułaczkę, określaną jako "Wielka Emigracja", udali się głównie politycy, oficerowie powstańczy oraz ludzie kultury i sztuki - łącznie około 10 tysięcy ludzi. Trafili oni głównie do Francji, Belgii i Wielkiej Brytanii. Z kolei państwa niemieckie i włoskie, pod naciskiem Rosji, na ogół odmawiały im schronienia. Niezależnie od polityki władz, ludność państw europejskich traktowała powstańców listopadowych przyjaźnie i wyraźnie manifestowała swe poparcie dla ich sprawy.

Skutki polityczne i administracyjne Powstania Listopadowego

Po klęsce Powstania Listopadowego wszyscy trzej zaborcy - Rosja, Prusy i Austria - nasilili ucisk wobec Polaków. Wprawdzie pod koniec 1831 roku wobec uczestników powstania została ogłoszona carska amnestia, jednak zostali z niej wyłączeni czołowi uczestnicy powstania. Jednocześnie wprowadzono poważne zmiany w ustroju Królestwa Polskiego.

Konstytucja Królestwa Polskiego z 1815 roku została zniesiona i zastąpiona w 1832 roku tzw. Statutem Organicznym, ograniczającym odrębność Królestwa Polskiego. W myśl postanowień Statutu Organicznego zniesiono odrębną koronację (cara na króla Polski), sejm i polskie wojsko. Pozostawiono Radę Stanu (złożoną jednak w większości z Rosjan) i Radę Administracyjną, jednak ograniczono ich uprawnienia. Formalnie zachowano język polski jako język urzędowy, a także polskie prawo cywilne i karne. Teoretycznie zachowano też swobody obywatelskie, jednak w praktyce odnoszące się do nich przepisy Statutu Organicznego nigdy nie weszły w życie, gdyż w 1833 roku ogłoszono stan wojenny na 25 lat (później wielokrotnie przedłużany).

Cesarz otrzymał pełnię władzy prawodawczej. Bezpośrednio reprezentował go namiestnik Królestwa, którym został zdobywca Warszawy, feldmarszałek Iwan Paskiewicz-Erywański. Na terenie Królestwa Polskiego rozlokowano liczącą 100 tysięcy żołnierzy armię okupacyjną, utrzymywaną z miejscowych podatków. Jej głównym garnizonem została zbudowana w latach 1832-1834 na koszt miasta Cytadela Aleksandrowska (ówcześnie zwana Cytadelą Warszawską). Poza funkcjami garnizonowymi pełniła ona też rolę więzienia politycznego dla uczestników Powstania Listopadowego i siedziby tzw. Stałej Komisji Śledczej - jednej z instytucji kierującej represjami w Królestwie Polskim. Z kolei poborowi z Królestwa Polskiego służyli w armii rosyjskiej.

Stopniowo ustrój prawny ujednolicano z obowiązującym w Rosji. W 1837 roku przeprowadzono reformę podziału administracyjnego, zastępując województwa guberniami. Od 1839 roku językiem obowiązującym w Radzie Stanu stał się język rosyjski, choć dwa lata później Radę Stanu zlikwidowano. W 1847 roku w Królestwie Polskim wprowadzono rosyjski kodeks karny.

Skutki kulturalne Powstania Listopadowego

W ramach represji po Powstaniu Listopadowym zamknięte zostały uniwersytety w Warszawie i Wilnie (znajdującym się na terenie bezpośrednio włączonym do Rosji), a także liczne inne placówki oświatowe (m.in. Liceum Krzemienieckie). Choć utrzymano jeszcze język polski w szkołach, podjęto działania, na razie ograniczone, w kierunku jego docelowej rusyfikacji. W 1839 roku nadzór nad szkolnictwem przekazano do Petersburga. Zlikwidowano też Towarzystwo Przyjaciół Nauk, a jego zbiory wywieziono do Rosji.

W wyniku Powstania Listopadowego wielu czołowych przedstawicieli kultury polskiej znalazło się na emigracji. Na Zachód wyjechali, m.in.: Adam Mickiewicz, Juliusz Słowacki, Cyprian Kamil Norwid czy Fryderyk Chopin. Ich publikacje o charakterze patriotycznym zostały przez władze carskie zakazane. Z tego powodu dzieła literackie twórców emigracyjnych trafiały do Polski potajemnie. Okres zaostrzonej cenzury określany jest potocznie jako "noc paskiewiczowska" (od nazwiska namiestnika).

Represje popowstaniowe dotknęły też Kościół katolicki, a zwłaszcza jego odłam greckokatolicki (unitów). Na terenie Cesarstwa Rosyjskiego zlikwidowano większość klasztorów katolickich, a w 1839 wymuszono połączenie Cerkwi greckokatolickiej w Rosji z patriarchatem moskiewskim.

Skutki gospodarcze i demograficzne Powstania Listopadowego

Powstanie Listopadowe miało bardzo poważne konsekwencje dla gospodarki Królestwa Polskiego. Już same działania wojenne doprowadziły do poważnych zniszczeń. Najcięższym brzemieniem dla gospodarki stały się jednak represyjne posunięcia zaborców. Na Królestwo Polskie nałożona została kontrybucja w olbrzymiej jak na owe czasy wysokości 22 milionów rubli. Majątki uczestników powstania (głównie na Litwie, Białorusi i Ukrainie) uległy zaś konfiskacie i zostały w dużej mierze przekazane rosyjskim dygnitarzom.

W ramach represji popowstaniowych wprowadzona została nowa polityka celna odnośnie handlu pomiędzy Królestwem Polskim a Rosją. Cła na rosyjskie towary przywożone do Polski zostały obniżone do symbolicznych wartości. Z kolei towary polskie wywożone do Rosji zostały obłożone wysokimi, dochodzącymi do 16% cłami. Polityka ta obniżała konkurencyjność polskiego przemysłu (zwłaszcza włókienniczego), w dużej mierze nastawionego na eksport do Rosji.

Na wsi wprowadzono oczynszowanie chłopów zamiast pańszczyzny. Miało to skutek uboczny, gdyż wielu chłopów nie było w stanie opłacić nadmiernie wygórowanego czynszu i było rugowanych z uprawianych dotychczas ziem. W ramach ogólnej rusyfikacji ustroju administracyjnego w Królestwie Polskim, na przełomie lat 30. i 40. XIX wieku wprowadzono rosyjski system monetarny, wagi i miary.

Poważnym ciosem dla ludności Królestwa Polskiego było przywleczenie przez rosyjskie wojska epidemii cholery. Zdziesiątkowała ona ludność, w oczywisty sposób mając też wpływ na sytuację gospodarczą. Zrządzeniem losu, ofiarą tej samej epidemii był wielki książe Konstanty, który zmarł na cholerę w Witebsku, 27 czerwca 1831 roku.

Represje popowstaniowe w zaborach pruskim i austriackim

Również pozostali dwaj zaborcy (Austria i Prusy) nasilili represje na swych terenach. W zaborze pruskim skonfiskowano majątki uczestników Powstania Listopadowego i podjęto szeroko zakrojoną akcję germanizacyjną. W tym celu w 1832 roku język niemiecki uczyniono w Wielkopolsce wyłącznym językiem urzędowym.

Również w Galicji (zabór Austriacki) nasilił się nacisk germanizacyjny. Po Powstaniu Listopadowym zwiększona została liczebność wojska na tym terenie i zaprowadzono rządy terroru. W 1833 roku Austria zawarła w Münchengrätz (Mnichovo Hradišt') układ z Rosją (do którego potem dołączyły Prusy), przewidujący wspólne zwalczanie polskich dążeń niepodległościowych. Postanowiono też ograniczyć (aż do stopniowej likwidacji) samodzielność Rzeczypospolitej Krakowskiej, której narzucono zwierzchność tzw. Konferencji Rezydentów. W latach 1836-1841 Rzeczpospolita Krakowska została poddana austriacko-rosyjskiej okupacji.

Skutki międzynarodowe powstania listopadowego

W pierwszej połowie XIX wieku Rosja, jako jeden z członków tzw. Świętego Przymierza, była w gwarantem konserwatywnego porządku politycznego ustanowionego na kongresie wiedeńskim. Z tej przyczyny, wojska rosyjskie wielokrotnie interweniowały w różnych państwach europejskich w celu stłumienia lokalnych wystąpień rewolucyjnych. Władze rosyjskie, poważnie zaniepokojone rewolucją lipcową we Francji i powstaniem niepodległościowym w Belgii, zamierzały interweniować zbrojnie w tych krajach. Powstanie Listopadowe przekreśliło te plany, wiążąc na wiele miesięcy trzon armii rosyjskiej w Polsce. Przyczyniło się to wydatnie do zwycięstwa rewolucji lipcowej oraz uzyskania i utrzymania niepodległości przez Belgię.

Bibliografia

Gierowski Józef Andrzej, Historia Polski 1764-1864, Warszawa 1984.

Zajewski Władysław, Powstanie Listopadowe 1830-1831: polityka, wojna, dyplomacja, Toruń 2003.

http://pl.wikipedia.org/wiki/Cytadela_warszawska

http://pl.wikipedia.org/wiki/Konstanty_Pawłowicz_Romanow

http://pl.wikipedia.org/wiki/Kościół_katolicki_obrządku_bizantyjsko-ukraińskiego

http://pl.wikipedia.org/wiki/Powstanie_listopadowe