Ruch oporu w czasie drugiej wojny światowej

Pierwsze organizacje konspiracyjne

Organizacje stawiające sobie za cel walkę o wolność Polski powstały jeszcze w czasie trwania kampanii wrześniowej. Wielu dowódców w ostatnich rozkazach przed złożeniem broni zalecało swym podkomendnym rozpoczęcie działań konspiracyjnych.

Pierwszym oddziałem partyzanckim działającym na ziemiach polskich był kilkusetosobowy Oddział Wydzielony Wojska Polskiego dowodzony przez majora Henryka Dobrzańskiego "Hubala". Formacja ta działała na Kielecczyźnie do maja 1940 roku, gdy został rozbity przez przeważające siły niemieckie, a jego dowódca zginął.

Pierwszą strukturą konspiracyjną był powołany we wrześniu 1939 roku w Krakowie Związek Orła Białego działający na obszarze Generalnego Gubernatorstwa oraz Śląska i Zagłębia. Inną ważną formacją tego wczesnego okresu była Komenda Obrońców Polski, która swym zasięgiem objęła cały kraj, a nawet miała placówki w Rumunii i na Węgrzech.

W latach 1939-1940 powstała znaczna ilość niewielkich organizacji konspiracyjnych, reprezentujących wszystkie możliwe opcje polityczne. Na skutek braku doświadczenia ich członków w działalności podziemnej większość z nich została do połowy 1940 roku rozbita przez Gestapo. Organizacje którym udało się uniknąć tego losu przeważnie podporządkowywały się większym strukturom o zasięgu ogólnokrajowym.

Związek Walki Zbrojnej - Armia Krajowa

Początki Armii Krajowej datują się na 27 września 1939 roku, kiedy to w oblężonej Warszawie powołano Służbę Zwycięstu Polski (SZP). 13 listopada 1939 z rozkazu Naczelnego Wodza gen. Władysława Sikorskiego w miejsce Służby Zwycięstwu Polski został utworzony Związek Walki Zbrojnej.

Uchwała rządu RP dotycząca powołania Związku Walki Zbrojnej zakładała, że będzie to jedyna działającą w kraju organizacja wojskowa. Z tej przyczyny wiosną 1940 roku podjęto tzw. "akcję scaleniową", mającą na celu doprowadzenie do włączenia innych organizacji podziemnych w skład Związku Walki Zbrojnej. Wprawdzie udało się podporządkować większość formacji podziemnych, zasadniczo jednak "akcja scaleniowa" okazała się sukcesem jedynie połowicznym, gdyż część organizacji pozostała niezależna lub zachowała szeroką autonomię.

Wyrazem znaczenia w skali kraju jako największej wojskowej organizacji konspiracyjnej było przemianowanie 14 lutego 1942 roku Związku Walki Zbrojnej na Armię Krajową.

Celem Związku Walki Zbrojnej a później Armii Krajowej było przygotowanie sił i środków do zbrojnego powstania, które miało wybuchnąć z chwilą wkroczenia do kraju regularnych wojsk polskich. W ramach tych przygotowań prowadzono szkolenie wojskowe, gromadzono uzbrojenie oraz prowadzono działania dywersyjno-sabotażowe i wywiadowcze.

Inne czołowe organizacje konspiracyjne: BCH, NSZ, GL/AL, ŻOB

Tworzenie własnych formacji zbrojnych podjęła większość głównych ugrupowań politycznych.

Konspiracyjne Stronnictwo Ludowe powołało w sierpniu 1940 roku swoją własną organizację wojskową, która początkowo nosiła nazwę Chłopska Straż ("Chłostra"), z czasem zmienioną na Bataliony Chłopskie (BCh). Okresem szczytowego rozwoju Batalionów Chłopskich był przełom 1942 i 1943 roku, gdy liczyły 140 tys. żołnierzy. W maju 1943 roku podpisana została umowa scaleniowa z Armią Krajową, jednak w praktyce sieć terenowa Batalionów Chłopskich zachowała niezależność aż do wyzwolenia.

Działania na rzecz organizacji wojskowej związanej ze Stronnictwem Narodowym podjęto już w październiku 1939 roku, jednak dopiero w maju 1941 roku powstała Narodowa Organizacja Wojskowa. W końcu 1942 roku przystąpiła ona do akcji scaleniowej z Armią Krajową, jednak cześć działaczy dokonała rozłamu i wraz ze skrajnie prawicowym Związkiem Jaszczurczym stworzyli Narodowe Siły Zbrojne. Oddziały Narodowych Sił Zbrojnych oprócz działalności wymierzonej w okupanta zwalczały również działaczy lewicy politycznej, zarówno komunistycznej jak i powiązanej z rządem emigracyjnym.

Rozwiązanie w 1939 roku z polecenia Józefa Stalina Komunistycznej Partii Polski spowodowało, że utworzenie formacji zbrojnej związanej z obozem lewicy komunistycznej możliwe było dopiero po wybuchu wojny niemiecko-radzieckiej. Organizacją taką była utworzona w marcu 1942 roku Gwardia Ludowa stanowiąca zbrojne ramię Polskiej Partii Robotniczej. 1 stycznia 1944 roku formacja ta została przemianowana na Armię Ludową.

Specyficzny charakter miały żydowskie organizacje bojowe. Pierwszą taką organizacją był założony w grudniu 1939 roku Żydowski Związek Wojskowy, który współpracował na terenie getta warszawskiego ze Związkiem Walki Zbrojnej. W grudniu 1942 roku z połączenia kilku ugrupowań lewicowych powstała Żydowska Organizacja Bojowa. Obie te formacje stanowiły trzon sił tragicznego powstania w getcie warszawskim (19 kwietnia - 16 maja 1943 roku).

Działalność organizacji zbrojnych

Podstawową formą bieżącej walki zbrojnej z okupantem hitlerowskim były akcje sabotażowe i dywersyjne. Głównym obiektem tych akcji były transporty kolejowe, na które przeprowadzono łącznie ponad 2 tys. ataków. Ponadto atakowano magazyny, przedstawicieli władz okupacyjnych oraz kolaborantów.

W strukturach Związku Walki Zbrojnej do działań dywersyjnych powołano w kwietniu 1940 roku Związek Odwetu, zaś w sierpniu 1941 roku, po ataku Niemiec na Związek Radziecki, dodatkowo organizację "Wachlarz" mającą prowadzić działania wywiadowcze i dywersyjne na tyłach frontu wschodniego. Związek Odwetu i "Wachlarz" zostały połączone na przełomie 1942 i 1943 roku w Kierownictwo Dywersji ("Kedyw"). W ramach akcji "Kedywu" uwalniano więźniów, likwidowano przedstawicieli władz okupacyjnych oraz agentów Gestapo, a także kontynuowano działania prowadzone wcześniej przez Związek Odwetu i "Wachlarz".

Podstawowym obszarem działania Batalionów Chłopskich była wieś. Formacja ta dezorganizowała pracę władz okupacyjnych, utrudniała dostawy kontyngentów i wywózki na roboty przymusowe oraz zwalczała pospolity bandytyzm.