III rozbiór Polski

Sytuacja Rzeczypospolitej po II rozbiorze

Ostateczna likwidacja Rzeczypospolitej była przesądzona już po II rozbiorze (1793). Okrojona, kadłubowa Rzeczpospolita, niegdyś drugie co do wielkości państwo w Europie, po II rozbiorze zajmowała powierzchnię 227 tysięcy km2, zamieszkanych przez 4,4 miliona ludzi. Reaktywowana została Rada Nieustająca, która miała być w praktyce kierowana przez ambasadora rosyjskiego, czyniąc tym samym Rzeczpospolitą protektoratem Rosji. Jednocześnie przywracano dawne rozwiązania prawne, takie jak prawa kardynalne. Zadecydowano też o ograniczeniu liczebności wojska do 15 tysięcy żołnierzy.

Jednym z głównych zadań rosyjskiego posła nadzwyczajnego i ministra pełnomocnego (ambasadora) Osipa Igelströma było sprowokowanie zajść, które mogłyby stanowić pretekst do dokonania ostatecznego rozbioru Rzeczypospolitej. Szczególnie mocno do nowego rozbioru dążyła Austria, pominięta przy II rozbiorze i chcąca to nadrobić.

W patriotycznie nastawionych kręgach społeczeństwa narastało pragnienie powstrzymania upadku Rzeczypospolitej. Rozpoczęto przygotowania do powstania zbrojnego, którego przywódcą miał być bohater wojny o niepodległość Stanów Zjednoczonych i wojny polsko-rosyjskiej 1792 roku generał Tadeusz Kościuszko.

Insurekcja Kościuszkowska

Bezpośrednim impulsem wybuchu Insurekcji (powstania) Kościuszkowskiej była decyzja ambasadora Osipa Igelströma o zmniejszeniu stanu liczebnego polskiego wojska o połowę, tj. do 7,5 tysiąca żołnierzy. Powstanie wybuchło 12 marca 1794 roku, gdy generał Antoni Madaliński odmówił rozbrojenia swego oddziału i wyruszył na jego czele do Krakowa.

24 marca 1794 roku na krakowskim Rynku Tadeusz Kościuszko złożył uroczyste ślubowanie jako naczelnik powstania. Zapowiedź reform zjednała powstaniu znaczące poparcie wśród chłopów, którzy uczestniczyli w nim jako tzw. kosynierzy i przyczynili się walnie do zwycięstwa w bitwie pod Racławicami, 4 kwietnia 1794 roku.

17 kwietnia wybuchło powstanie w Warszawie, a 22 kwietnia w Wilnie. Osądzono i stracono wielu targowiczan, zaś gdy nie można było ich ująć, wyroki wykonywano symbolicznie in effigie, tj. przez powieszenie portretu. 7 maja 1794 roku Tadeusz Kościuszko ogłosił Uniwersał połaniecki - znoszący poddaństwo osobiste chłopów i ograniczający pańszczyznę.

Przeciwko Powstaniu Kościuszkowskiemu wystąpiły zbrojnie Rosja i Prusy. Dzięki swej przewadze liczebnej odniosły one zwycięstwa w bitwach pod Szczekocinami (6 czerwca 1794) i Maciejowicami (10 października 1794), gdzie do niewoli rosyjskiej dostał się ranny Tadeusz Kościuszko. 4 listopada 1794 roku wojska rosyjskie nacierające na Warszawę zajęły Pragę i dokonały rzezi jej mieszkańców. Pięć dni później rosjanie wkroczyli do Warszawy, a 16 listopada 1794 roku pod Radoszycami na Kielecczyźnie skapitulowały resztki wojsk powstańczych.

III rozbiór Rzeczypospolitej

Negocjacje w sprawie przeprowadzenie III rozbioru Rzeczypospolitej rozpoczęły się latem 1794 roku. Ich inicjatorem była Austria, chcąca powetować sobie brak udziału w II rozbiorze i swe niepowodzenia w wojnie z rewolucyjną Francją. Rola Austrii w negocjacjach rozbiorowych była dość specyficzna, gdyż państwo to nie uczestniczyło otwarcie w tłumieniu Insurekcji Kościuszkowskiej, zostawiając ciężar walk na barkach Rosji i Prus.

Zaborcze apetyty Austrii były bardzo duże, zwłaszcza w stosunku do jej wkładu walkę z Powstaniem Kościuszkowskim. Doprowadziło to do ostrego sporu z Prusami, który niemal przerodził się w wojnę. Cesarzowa Rosji Katarzyna II wystąpiła w charakterze arbitra pomiędzy zwaśnionymi zaborcami i wobec wystąpienia Prus z antyfrancuskiej koalicji zadecydowała o poparciu żądań austriackich. Granice zaborów uzgodniono ostatecznie po długotrwałych negocjacjach w październiku 1795 roku. Traktat rozbiorowy pomiędzy Rosją, Austrią i Prusami został podpisany 24 października 1795 roku.

Ostatni król Polski Stanisław August Poniatowski wyjechał pod eskortą żołnierzy rosyjskich z Warszawy do Grodna i tam oddał się pod "opiekę" namiestnika carskiego. 25 listopada 1795 roku, w zamian za zobowiązanie państw zaborczych do spłaty jego długów, Stanisław August abdykował na rzecz Rosji, po czym wyjechał do Petersburga, gdzie zmarł w 1798 roku. W tymże Petersburgu mocarstwa zaborcze zawarły 26 stycznia 1797 roku konwencję w sprawie swych najnowszych nabytków kosztem Rzeczypospolitej. Konwencja ta stanowiła, że "nazwa królestwa polskiego" ma być na zawsze wymazana.

Podział terytorium Rzeczypospolitej pomiędzy zaborców

Dokonany przez Rosję, Prusy i Austrię podział Rzeczypospolitej nie uwzględniał jakichkolwiek kryteriów narodowościowych czy gospodarczych. Największy teren przypadł Rosji. Objęła ona w posiadanie tereny o łącznej powierzchni około 120 tysięcy kilometrów2, zamieszkane przez 1,2 miliona ludzi. Były to obszary położone na wschód od Niemna i Bugu, z Wilnem, Grodnem, Brześciem Litewskim, Włodzimierzem Wołyńskim i Łuckiem.

Austrii przypadły w udziale tereny najliczniej zaludnione, położone na południe od Bugu i Pilicy. Były to: Małopolska, Lubelszczyzna oraz część Podlasia i Mazowsza. Łącznie było to około 47 tysięcy km2 z 1,5 miliona mieszkańców. W skład zaboru austriackiego weszły: Kraków, Radom i Lublin.

Ostatni z zaborców, Prusy, zajęły tereny o powierzchni około 55 tysięcy kilometrów2, zamieszkane przez 1 milion ludzi. Były to tereny położone głównie na północ od Bugu i zachód od Niemna, obejmujące głównie Mazowsze i częściowo Podlasie. Na terenie zaboru pruskiego znalazły się m.in. Warszawa i Białystok.

Podsumowanie

III rozbiór Rzeczypospolitej przyniósł na wiele lat kres suwerennej państwowości Polskiej. Spowodowane ekspansjonistycznymi apetytami potężnych sąsiadów, a także, w nie mniejszym stopniu niepraktycznym systemem politycznym i egoizmem warstw rządzących, rozbiory były katastrofą dla narodu polskiego. Po ponad ośmiu wiekach państwowości, Polska została wydana na łup wojskom państw zaborczych.

Działacze patriotyczni zostali przez zaborców uwięzieni lub zmuszeni do emigracji. Wielu z nich związało później swe losy z rewolucyjną i napoleońską Francją, która w latach 1807-1815, doprowadziła do czasowego odtworzenia państwowości polskiej pod postacią Księstwa Warszawskiego.

Bibliografia

Cegielski Tadeusz, Kądziela Łukasz, Rozbiory Polski 1772-1793-1795, Warszawa 1990.

Gierowski Józef Andrzej, Historia Polski 1764-1864, Warszawa 1984.

http://pl.wikipedia.org/wiki/III_rozbiór_Polski

http://pl.wikipedia.org/wiki/Insurekcja_kościuszkowska