Konstytucja kwietniowa 1935 r.

Tło polityczne

Od momentu przewrotu majowego w 1926 r. w kręgach rządowych, o potrzebie zmiany dotychczasowej Konstytucji z 1921 r. mówiło się coraz częściej. Dyskusje te nasiliły się na początku lat 30. Pomimo nowelizacji konstytucji w sierpniu 1926 r. - nowela sierpniowa, obóz pomajowy uznał wprowadzone zmiany za niewystarczające. Jednocześnie, klęską okazała się próba przeprowadzenia rewizji konstytucji przez Sejm I kadencji (bez udziału Senatu).

Było oczywiste, iż nowa ustawa zasadnicza zwiększy prerogatywy prezydenta jako głowy państwa. Piłsudczycy uważali, że stworzony przez nich system powinien opierać się nie tylko na autorytecie Józefa Piłsudskiego, ale powinien posiadać sankcję prawną w postaci nowej konstytucji. Jednocześnie działacze opozycyjni wyrażali obawy, iż nowa ustawa zasadnicza wprowadzi znaczne ograniczenia swobód obywatelskich, poprzez wykorzystanie wzorów faszystowskich w wydaniu włoskim.

Prace nad przygotowaniem projektu trwały kilka lat. 31 października 1928 r. przyjęto wniosek obozu sanacyjnego w sprawie przystąpienia do prac nad zmianą konstytucji. W 1931 r. złożono projekt nowej ustawy zasadniczej. Jego referentem został Stanisław Car. Wraz z jego ogłoszeniem, partie opozycyjne przedstawiły własne projekty proponowanych zmian.

Stronnictwo Narodowe

W ramach Stronnictwa Narodowego wyłoniła się grupa posłów zrzeszona w tzw. Klubie Narodowym. Zaproponował on projekt, w którym Zgromadzenie Narodowe miało dokonywać wyboru prezydenta. Zmiany w prawie wyborczym obejmowały podniesienie cenzusu wieku i wprowadzenie tzw. głosowania kurialnego, czyli 1/2 posłów miała być wyłaniana w wyborach powszechnych, 1/4 - w wyborach przeprowadzanych pośród osób z wykształceniem co najmniej średnim, 1/4 - w wyborach wśród zrzeszeń gospodarczych: izb rolniczych, handlowych.

Sejm miał składać się z Izby Poselskiej i Senatu, których kompetencje i obowiązki miały zostać zrównane. Kadencja Senatu miała zostać wydłużona do 9 lat. Postulowano także zmniejszenie wpływów mniejszości narodowych w państwie.

PSL "Piast", NPR, PSChD

Z kolei PSL "Piast", Narodowa Partia Robotnicza (NPR) i Polskie Stronnictwo Chrześcijańskiej Demokracji (PSChD), zaproponowały ścisłe określenie uprawnień parlamentu. Opracowany przez nich projekt zwierał propozycje zwiększenia do 150 członków Senatu, którzy mieli być wyłaniani na zasadzie: 2/3 na drodze wyborów powszechnych, a 1/3 miała być desygnowana przez organy samorządu terytorialnego. Kadencja Senatu miała zostać wydłużona do 2 lat.

Lewica

Stronnictwo Chłopskie, PSL "Wyzwolenie" i Polska Partia Socjalistyczna (PPS) będące ugrupowaniami lewicowymi, proponowały likwidacje instytucji Senatu. Wybór prezydenta miał dokonywać się na zasadzie wyborów powszechnych. Obywatele mieli uzyskać prawo inicjatywy ustawodawczej, natomiast mniejszości narodowe zamieszkujące II RP miały otrzymać prawo autonomii terytorialnej. Ponadto domagano się oficjalnego oddzielenia państwa od kościoła.

BBWR

Bezpartyjny Blok Współpracy z Rządem (BBWR), zaproponował projekt zmiany ustawy zasadniczej, który liczył blisko 70 artykułów. Przede wszystkim zakładał zerwanie z dotychczasowym trójpodziałem władzy, proponując wzmocnienie władzy prezydenta.

Miał on być wybierany na 7 lat. Jego wybór miał dokonywać się spośród dwóch kandydatów zgłoszonych przez poprzedniego prezydenta i Zgromadzenie Narodowe. W sytuacji gdyby prezydent przejściowo nie mógł sprawować swojej funkcji jego zastępcą na tym stanowisku miał być premier rządu.

Do jego kompetencji miało należeć m.in. inicjatywa ustawodawcza, weto zawieszające, powoływanie prezesa rady ministrów (niezależnie od parlamentu), w przypadku udzielenia radzie ministrów wotum nieufności mógł zdymisjonować rząd lub rozwiązać cały parlament. Rada ministrów miała ponosić tylko odpowiedzialność polityczną przed prezydentem.

Komisja Konstytucyjna

W lutym 1931 r. obóz sanacyjny złożył projekt nowej ustawy zasadniczej, który następnie trafił do Komisji Konstytucyjnej. Jego referentem został Stanisław Car, który zarazem był jej przewodniczącym. Powszechnie było jednak wiadomo, że głównym ideologiem nowych zmian, był Walery Sławek, który był reprezentantem w tym zakresie poglądów marszałka Józefa Piłsudskiego. Oficjalnie Komisja Konstytucyjna rozpoczęła swoje prace 17 marca 1931 r. W 30 osobowym składzie, aż 18 członków wywodziło się z BBWR, co wywołało protesty polityków opozycyjnych, którzy na znak protestu odmówili udziału w dalszych pracach.

Głosowanie sejmowe - poprawki senatu - podpis prezydenta

26 stycznia 1934 r. główne tezy nowego projektu zostały przedłożone Sejmowi w sprawozdaniu z prac Komisji Konstytucyjnej. Opozycja sejmowa próbowała do zmian w konstytucji nie dopuścić, bojkotując obrady nad jej tezami. W rezultacie bojkot ten umożliwił na forum przeforsowanie projektu.

Stanisław Car, po naradzie z marszałkiem Sejmu, zadecydował, iż należy skorzystać z nieobecności posłów opozycji i przegłosować projekt w trybie nagłym, tak jak zwykłą ustawę. Jednak takie postępowanie było niezgodne z obowiązującym prawem. Jednocześnie S. Car zgłosił wniosek, który uznawał "tezy" na projekt konstytucji, zmieniając tytuł na "Ustawa Konstytucyjna".