Toruński Szlak Forteczny

Sprawdź, jakie atrakcje historyczne czekają cię na Toruńskim Szlaku Fortecznym

Ogólna charakterystyka Szlaku Fortecznego

Pochodzące z XIX w. fortyfikacje Twierdzy Toruń to jeden z cenniejszych, choć słabiej spopularyzowanych zabytków tego miasta. Do naszych czasów zachowało się ok. 150 z ponad 200 pierwotnie istniejących obiektów obronnych. Szlak Forteczny to pieszy szlak turystyczny o długości 44 km pozwalający zapoznać się z zachowanymi głównymi budowlami jednej z ważniejszych (i w swoim czasie jednej z największych we wschodniej Europie) twierdz Prus a następnie II Rzeszy Niemieckiej. Szlak Forteczny, oznakowany kolorem czarnym, rozpoczyna się przy placu Rapackiego w centrum miasta, zmierza do kolejnych fortów twierdzy, wpierw w północnej, a następnie w południowej części miasta i kończy przy Dworcu Głównym PKP. Należy podkreślić, że Szlak Forteczny obejmuje z przyczyn praktycznych tylko najważniejsze obiekty (forty) dawnej Twierdzy Toruń.

Zarys historii Twierdzy Toruń

Od samego początku swego istnienia Toruń pełnił, ze względu na swe położenie, ważne funkcje wojskowe. Od X w. znajdował się tu gród otoczony wałem do obrony przed najazdami plemion pruskich. W latach 1230-1454 w Toruniu znajdowała się warownia krzyżacka, a na początku XVII w. rozpoczęto budowę wokół miasta silnych fortyfikacji bastionowych. W roku 1793 Toruń znalazł się w zaborze pruskim, a w latach 1807-1815 w Księstwie Warszawskim. Podjęto wówczas intensywne prace nad rozbudową i modernizacją umocnień, wykorzystanych podczas wojen z Austrią (1809) i Rosją (1813). W wyniku postanowień kongresu wiedeńskiego Toruń powrócił w 1815 r. do Prus, jednak wobec zmiany biegu granic został miastem nadgranicznym.

W latach 1820-1832 przeprowadzono szeroko zakrojone prace forteczne - zbudowano nowe umocnienia (Fort św. Jakuba), a także zmodernizowano już istniejące i zmieniono układ bram miejskich. Kolejne etapy rozwoju twierdzy do roku 1866 były związane z jej rozbudową na lewym brzegu Wisły, zwłaszcza po doprowadzeniu (w 1861 r.) do Torunia linii kolejowej.

Gwałtowny rozwój artylerii w drugiej połowie XIX w. wymusił głębokie zmiany w technice fortyfikacyjnej. Wzrost zasięgu dział spowodował zastąpienie ciągłej linii umocnień dookoła miasta pierścieniem fortów odległych od centrum o kilka kilometrów i o 1-2 km od siebie nawzajem. W 1872 roku twierdza toruńska została zaliczona przez władze niemieckie do twierdz I kategorii i przeznaczona do rozbudowy zgodnie z najnowszymi zasadami sztuki fortyfikacyjnej. Środki na budowę twierdzy pochodziły w pierwszej kolejności z kontrybucji nałożonej na Francję po przegranej wojnie z Prusami (1870-1871).

Do roku 1877 trwały prace planistyczne i niezbędne przygotowania (m.in. pozyskiwanie gruntów). Pierwszy etap rozbudowy twierdzy trwał do r. 1884, choć aż do wybuchu I wojny światowej trwały nieustanne prace nad powiększeniem potencjału bojowego fortyfikacji. Ostatecznie do roku 1914 zbudowano ponad 200 obiektów fortecznych w tym: 15 fortów (7 głównych i 8 pośrednich), 84 schrony międzypola, 39 baterii artyleryjskich oraz liczne obiekty zabezpieczające działalność twierdzy (sieć łączności i zaopatrzenia, lotnisko i baza sterowców itd.). Łącznie prace te pochłonęły olbrzymią na owe czasy kwotę 60 milionów marek.

Podczas I wojny światowej Twierdza Toruń, na skutek szybkiego przeniesienia działań wojennych dalej na wschód, nie znalazła się w ogniu walk. Doświadczenia tego konfliktu wykazały jednak ograniczoną skuteczność podobnych twierdz. Gdy na mocy postanowień traktatu wersalskiego Toruń został przyznany Polsce, wycofujące się wojska niemieckie zdewastowały wyposażenie twierdzy przyczyniając się do dalszego upadku jej znaczenia.

W okresie międzywojennym fortyfikacje Twierdzy Toruń służyły Wojsku Polskiemu niemal wyłącznie jako koszary i magazyny, przejściowo też (w l. 1920-1921) jako obóz dla internowanych żołnierzy rosyjskich. Po zajęciu Torunia przez hitlerowców zachowane obiekty były w części wykorzystywane jako magazyny, część z nich zaś stała się zastępczymi więzieniami - miejscami kaźni mieszkańców Torunia i Pomorza, a także jeńców wojennych z obozu Stalag XX A. Wobec zbliżania się linii frontu pod koniec 1944 roku rozpoczęto prace nad ponownym przystosowaniem fortyfikacji do zadań bojowych. Ostatnim rozdziałem wojennej historii Twierdzy Toruń było jej oblężenie od 23 stycznia do 1 lutego 1945 r.

Po II wojnie światowej Toruń przestał pełnić funkcję twierdzy. Z ponad 200 obiektów 53 zostały całkowicie zniszczone, a 27 jest w ruinie. W 1971 roku te unikatowe na skalę europejską budowle zostały wpisane do rejestru zabytków. Obecnie część z nich pozostaje w rękach wojska, część została zaadaptowana na potrzeby działalności gospodarczej, część zaś niestety niszczeje.

Przebieg Szlaku Fortecznego

Szlak Forteczny rozpoczyna się przy pl. Rapackiego i stamtąd prowadzi ku Wiśle, Bulwarem Filadelfijskim, wzdłuż średniowiecznych murów obronnych oraz ruin zamku krzyżackiego i dalej w kierunku wschodnim.


Wyświetl większą mapę

Fort św. Jakuba (pierwotna nazwa: Jacobsfort, powstał 1825-1832), ul. Gen. J. Sowińskiego

Fort ten został zbudowany w l. 1825-1832 i miał osłaniać miasto od wschodu. Do dziś zachowała się 3-piętrowa reduta koszarowa przykryta nasypem ziemnym, aktualnie wykorzystywana w charakterze mieszkalnym.

Fort I "Jan III Sobieski" (Ia "König Wilhelm I", 1888-1892), ul. Winna

Jest jeden z najmłodszych fortów Twierdzy Toruń i jedyny na wschodniej granicy II Rzeszy pośredni fort pancerny, będący wzorem dla późniejszych podobnych fortyfikacji licznie budowanych nad zachodnią granicą Niemiec. Jego główne uzbrojenie stanowiły 4 haubice kalibru 21cm, będące najcięższą artylerią twierdzy. Fort zachował się w bardzo dobrym stanie. Obecnie zaadaptowany na działalność gospodarczą.

Fort II "Stefan Czarniecki" (I "Bülow", 1878-1882), ul. Leszczynowa

Najstarszy z fortów, pozostaje najstarszym zachowanym pruskim fortem głównym tego rodzaju. Powstał na najważniejszym, wschodnim kierunku, zaś jego uzbrojenie stanowiło 26 dział. Zachowany w dobrym stanie i obecnie wykorzystywany do celów gospodarczych.

Fort III "Stanisław Jabłonowski" (I-5 "Werk L'Estocq", 1888-1890), ul. Skłodowskiej-Curie 63